Điều tùy thuộc vào ta

1 Trong những gì tồn tại, có những điều tùy thuộc vào ta, và có những điều không tùy thuộc vào ta. Tùy thuộc vào ta là phán đoán, thôi thúc, ham muốn, ghê tránh, nói gọn lại, là mọi điều do chính ta làm ra. Không tùy thuộc vào ta là thân thể, của cải, danh tiếng, chức vị, nói gọn lại, là mọi điều không do chính ta làm ra.

Những điều tùy thuộc vào ta tự bản chất là tự do, không gì ngăn trở, không gì cản lối; những điều không tùy thuộc vào ta thì yếu ớt, lệ thuộc, dễ bị ngăn trở, và xa lạ với ta.

Vậy hãy nhớ rằng, nếu ngươi coi những gì tự bản chất là lệ thuộc là tự do, và những gì xa lạ là của mình, ngươi sẽ bị ngăn trở, sẽ buồn khổ, sẽ bị xáo trộn, sẽ oán trách cả thần lẫn người. Còn nếu ngươi chỉ coi cái của mình là của mình, và coi cái xa lạ đúng như nó là, là xa lạ, thì chẳng ai có thể ép buộc ngươi, chẳng ai ngăn trở ngươi, ngươi sẽ chẳng trách ai, chẳng kết tội ai, chẳng làm điều gì trái ý mình, chẳng ai làm hại được ngươi, ngươi sẽ chẳng có kẻ thù; vì ngươi sẽ chẳng phải chịu điều gì có hại.

Vậy khi hướng tới những điều lớn lao như thế, hãy nhớ rằng không được theo đuổi chúng một cách hời hợt, mà phải từ bỏ hẳn một số điều, và tạm gác lại một số điều khác. Còn nếu ngươi vừa muốn những điều ấy, lại vừa muốn quyền chức và giàu sang, thì có lẽ ngay cả những thứ sau ngươi cũng chẳng đạt được, vì ngươi còn nhắm đến những điều trước; và chắc chắn ngươi sẽ không đạt được những điều trước, mà chỉ nhờ chúng mới có được tự do và hạnh phúc.

Vậy ngay từ đầu, hãy tập nói với mọi ấn tượng khó chịu: “Ngươi chỉ là một ấn tượng, chứ hoàn toàn không phải là cái mà ngươi có vẻ là.” Rồi hãy xem xét và thử thách nó bằng những chuẩn mực ngươi có, trước hết và quan trọng nhất là chuẩn mực này: nó liên quan đến những điều tùy thuộc vào ta hay những điều không tùy thuộc vào ta. Và nếu nó liên quan đến điều gì không tùy thuộc vào ta, hãy sẵn sàng câu trả lời: “Điều đó chẳng liên quan gì đến ta.”

2 Hãy nhớ rằng ham muốn hứa hẹn đạt được điều mình ham muốn, còn ghê tránh hứa hẹn không rơi vào điều mình tránh; và người thất bại trong ham muốn là kẻ không may, còn người rơi vào điều mình tránh là kẻ bất hạnh. Vậy nếu ngươi chỉ tránh những gì trái với tự nhiên trong số những điều tùy thuộc vào ngươi, ngươi sẽ chẳng bao giờ rơi vào điều gì mình tránh; còn nếu ngươi tránh bệnh tật, cái chết hay nghèo khó, ngươi sẽ bất hạnh.

Vậy hãy rút sự ghê tránh ra khỏi mọi điều không tùy thuộc vào ta, và chuyển nó sang những gì trái với tự nhiên trong số những điều tùy thuộc vào ta. Còn ham muốn, thì lúc này hãy dẹp bỏ hoàn toàn; vì nếu ngươi ham muốn điều gì không tùy thuộc vào ta, ngươi tất phải gặp điều không may, còn trong những điều tùy thuộc vào ta, những điều đáng ham muốn thì ngươi chưa với tới được điều nào. Hãy chỉ dùng sự thôi thúc và sự khước từ, nhưng một cách nhẹ nhàng, có dè dặt và không căng thẳng.

3 Với mỗi thứ làm ngươi vui thích, có ích cho ngươi, hay được ngươi yêu mến, hãy nhớ tự nhủ xem nó là thứ gì, bắt đầu từ những thứ nhỏ nhặt nhất. Nếu ngươi yêu một cái nồi, hãy nói: “Ta yêu một cái nồi”; như thế, khi nó vỡ, ngươi sẽ không bị xáo trộn. Nếu ngươi hôn con mình hay vợ mình, hãy nói rằng ngươi đang hôn một con người; như thế, khi người ấy chết, ngươi sẽ không bị xáo trộn.

4 Khi sắp bắt tay vào một việc gì, hãy tự nhắc mình việc ấy là việc như thế nào. Nếu ngươi ra ngoài đi tắm, hãy hình dung những gì xảy ra ở nhà tắm: kẻ té nước, kẻ chen lấn, kẻ chửi bới, kẻ trộm cắp. Và như thế ngươi sẽ bắt tay vào việc vững vàng hơn, nếu ngay lập tức tự nhủ: “Ta muốn đi tắm, và giữ cho sự lựa chọn của ta thuận theo tự nhiên.” Với mọi việc khác cũng vậy. Vì như thế, nếu có điều gì cản trở việc tắm, ngươi sẽ sẵn có ý nghĩ này: “Nhưng ta không chỉ muốn điều đó, mà còn muốn giữ cho sự lựa chọn của ta thuận theo tự nhiên; mà ta sẽ không giữ được nếu ta bực bội với những gì xảy ra.”

5 Điều làm con người xáo trộn không phải là bản thân sự việc, mà là những phán đoán về sự việc. Chẳng hạn cái chết chẳng có gì đáng sợ — nếu không thì Socrates hẳn cũng đã thấy như vậy — mà chính phán đoán cho rằng cái chết đáng sợ mới là điều đáng sợ. Vậy khi chúng ta bị ngăn trở, bị xáo trộn hay buồn khổ, chớ bao giờ trách người khác, mà hãy trách chính mình, tức là trách những phán đoán của chính mình. Trách người khác vì những điều bất hạnh của mình là việc của kẻ vô học; trách chính mình là việc của người mới bắt đầu học; còn không trách người khác cũng chẳng trách mình là việc của người đã được giáo dục.