Cẩm nang

Lời giới thiệu

Cẩm nang là tác phẩm ngắn nhất trong những tác phẩm lớn của triết học cổ đại, và có lẽ cũng là cuốn sách được người ta mang theo trong túi nhiều nhất. Nhan đề tiếng Hy Lạp của nó, Encheiridion, có nghĩa là “thứ cầm trong tay”: một cuốn sách nhỏ để luôn sẵn bên mình, như một con dao găm hay một dụng cụ, để dùng đến lúc cần. Nó được Arrian xứ Nicomedia biên soạn vào đầu thế kỷ II sau Công nguyên; ông từng theo học Epictetus ở Nicopolis và đã ghi chép tỉ mỉ các bài giảng của thầy trong bộ Đàm thoại. Từ tác phẩm lớn ấy, Arrian đã rút ra cốt lõi của giáo huấn trong năm mươi ba chương ngắn.

Cuốn sách mở đầu bằng tư tưởng trung tâm của nó, nêu ra không cần lời dẫn: có những điều tùy thuộc vào ta và có những điều không. Tùy thuộc vào ta là phán đoán, thôi thúc, ham muốn và ghê tránh của ta — mọi điều do chính ta làm ra. Không tùy thuộc vào ta là thân thể, của cải, danh tiếng, chức vị — mọi điều không do chính ta làm ra. Toàn bộ phần còn lại của Cẩm nang đều xuất phát từ việc nghiêm túc tiếp nhận sự phân biệt này. Nếu đặt điều tốt của mình vào những gì không tùy thuộc vào ta, ta sẽ bị ngăn trở, đau khổ và lo âu, và sẽ oán trách cả thần lẫn người; nếu chỉ đặt nó vào những gì tùy thuộc vào ta, thì chẳng ai có thể ép buộc hay làm hại được ta. “Điều làm con người xáo trộn không phải là bản thân sự việc, mà là những phán đoán về sự việc.”

Phần còn lại của cuốn sách áp dụng nguyên tắc ấy vào toàn bộ cuộc đời, bằng những hình ảnh khó quên. Cuộc đời là một bữa tiệc, nơi ta lấy một cách đúng mực những gì được chuyền đến mình; là một chuyến đi biển, trong đó ta có thể nhặt vỏ sò trên bờ, nhưng phải chạy về thuyền khi người cầm lái gọi; là một vở kịch, trong đó việc của ta là đóng thật tốt vai được giao, còn chọn vai là việc của người khác. Với mọi thứ ta yêu, ta phải tự nhủ xem đó là thứ gì, để khỏi suy sụp khi mất nó; và với mọi thứ ta mất, ta phải nói rằng ta đã trả lại nó. Mọi tình huống đều có hai cái quai, một cái có thể cầm mà mang đi được, còn cái kia thì không.

Epictetus nói với uy tín của người từng trải. Sinh ra là nô lệ và bị què suốt đời, ông dạy rằng tự do không phải là một thân phận pháp lý, mà là một trạng thái của tâm hồn, mở ra cho bất cứ ai học được cách chỉ muốn những gì thật sự là của mình. Giọng ông trong Cẩm nang thẳng thắn, thường nghiêm khắc, đôi khi hài hước, và luôn thực tiễn: ông ít quan tâm đến lý thuyết triết học hơn là việc thực hành nó, và cảnh tỉnh học trò đừng ngưỡng mộ lời giảng giải một cuốn sách thay vì sống theo nó. Chương cuối cùng để lại cho người đọc bốn câu châm ngôn để luôn mang bên mình, kết thúc bằng lời của Socrates: “Anytus và Meletus có thể giết tôi, nhưng không thể làm hại tôi.”

Ít có cuốn sách nào đi xa đến thế. Cẩm nang đã được cải biên cho các tu sĩ Kitô giáo, được dịch sang tiếng Latinh thời Phục hưng, được các binh sĩ, chính khách và tù nhân đọc, và đến nay vẫn là một trong những tác phẩm triết học được đọc nhiều nhất. Bản dịch này được thực hiện từ văn bản Hy Lạp do Heinrich Schenkl hiệu đính (Teubner, 1916). Các con số trong văn bản là cách đánh số chương truyền thống được dùng trong mọi ấn bản và bản dịch.