Chương IV

Vì sao vương quốc của Darius, bị Alexander chinh phục, không nổi dậy chống lại những người kế vị Alexander sau khi ông mất

Xét những khó khăn khi giữ một quốc gia mới giành được, người ta có thể ngạc nhiên vì sao Alexander Đại đế trở thành chúa tể châu Á chỉ trong vài năm, và vừa chiếm được thì ông mất; lẽ ra theo lẽ thường cả quốc gia ấy phải nổi dậy. Thế nhưng những người kế vị ông vẫn giữ được nó, và để giữ nó họ không gặp khó khăn nào khác ngoài khó khăn nảy sinh giữa chính họ do tham vọng riêng. Tôi trả lời rằng những quốc gia quân chủ mà người ta còn ghi nhớ được cai trị theo hai cách khác nhau: hoặc bởi một vị quân vương, còn tất cả những người khác là gia nô, những người giúp cai trị vương quốc với tư cách bề tôi nhờ ân sủng và sự cho phép của ông; hoặc bởi một vị quân vương và các nam tước, những người giữ địa vị không nhờ ân sủng của chúa tể mà nhờ dòng dõi lâu đời. Những nam tước như thế có lãnh địa và thần dân riêng, những người công nhận họ là chúa tể và có lòng quý mến tự nhiên đối với họ. Ở những quốc gia được cai trị bởi một quân vương và các gia nô, vị quân vương có uy quyền lớn hơn, vì trong toàn xứ của ông không ai được công nhận là bề trên ngoài ông; và nếu người ta có tuân lệnh ai khác, thì đó là tuân lệnh một bề tôi, một viên quan, và không dành cho người ấy tình cảm đặc biệt nào. Ví dụ về hai cách cai trị khác nhau ấy, trong thời đại chúng ta, là người Thổ và vua nước Pháp. Toàn bộ nền quân chủ của người Thổ do một chúa tể cai trị; những người khác là gia nô của ông; và chia vương quốc thành các sanjak,¹ ông cử đến đó nhiều quan cai trị khác nhau, và thuyên chuyển, thay đổi họ tùy ý. Còn vua nước Pháp thì đứng giữa vô số lãnh chúa lâu đời, được thần dân của họ công nhận và yêu mến; họ có những đặc quyền riêng, và nhà vua không thể tước chúng mà không gặp nguy hiểm cho chính mình. Vậy ai xem xét cả hai quốc gia ấy sẽ thấy rằng giành được quốc gia của người Thổ thì khó, nhưng một khi đã chinh phục được thì giữ nó lại rất dễ.

Nguyên nhân khiến khó chiếm được vương quốc của người Thổ là kẻ xâm lăng không thể được các vương công của vương quốc ấy mời vào, cũng không thể hy vọng nhờ sự nổi loạn của những người quanh quân vương mà làm cho cuộc chinh phạt dễ dàng hơn. Điều này xuất phát từ những lý do đã nói trên: vì họ đều là nô lệ và chịu ơn ông ta, nên khó mua chuộc họ hơn; và dù có mua chuộc được, cũng chẳng mong được lợi gì nhiều, vì họ không thể lôi kéo dân chúng theo mình, vì những lý do đã nêu. Bởi vậy, ai tấn công người Thổ thì phải tính đến việc thấy họ đoàn kết, và nên trông cậy vào sức mạnh của chính mình hơn là vào sự rối loạn của người khác. Nhưng một khi đã đánh bại họ, đánh tan họ ngoài chiến trường đến mức họ không thể tái lập quân đội, thì không còn gì phải lo ngoài dòng dõi của vị quân vương; dòng dõi ấy bị diệt rồi thì không còn ai đáng sợ, vì những người khác không có uy tín với dân chúng; và cũng như trước khi chiến thắng, kẻ chiến thắng không thể trông mong gì ở họ, thì sau chiến thắng, hắn cũng không phải sợ họ.

Điều ngược lại xảy ra ở những vương quốc được cai trị như nước Pháp, vì ngài có thể dễ dàng vào đó bằng cách lôi kéo một nam tước nào đó của vương quốc, bởi lúc nào cũng có những kẻ bất mãn và những kẻ muốn đổi thay. Những người này, vì những lý do đã nói, có thể mở đường cho ngài vào quốc gia ấy và giúp ngài dễ chiến thắng; nhưng sau đó, nếu ngài muốn đứng vững, thì chiến thắng ấy kéo theo vô vàn khó khăn, cả với những người đã giúp ngài lẫn với những người ngài đã áp bức. Diệt dòng dõi quân vương cũng chưa đủ, vì vẫn còn đó những lãnh chúa đứng ra cầm đầu những biến động mới; và vì ngài không thể làm họ hài lòng cũng không thể tiêu diệt họ, nên ngài sẽ mất quốc gia ấy bất cứ khi nào có dịp. Giờ nếu các ngài xét xem chế độ cai trị của Darius thuộc loại nào, các ngài sẽ thấy nó giống vương quốc của người Thổ; và vì thế trước hết Alexander phải đánh đổ nó hoàn toàn và đuổi nó khỏi chiến trường. Sau chiến thắng ấy, Darius đã chết, quốc gia ấy vẫn vững chắc trong tay Alexander, vì những lý do đã bàn ở trên. Và những người kế vị ông, nếu đoàn kết, hẳn đã có thể ung dung hưởng thụ nó; ở vương quốc ấy cũng không nảy sinh xáo trộn nào khác ngoài những xáo trộn do chính họ gây ra. Nhưng những quốc gia được tổ chức như nước Pháp thì không thể nào chiếm giữ yên ổn như vậy. Vì thế mới có những cuộc nổi dậy thường xuyên của Tây Ban Nha, xứ Gaule và Hy Lạp chống lại người La Mã, do có nhiều vương quốc nhỏ ở những xứ ấy; chừng nào ký ức về chúng còn tồn tại, người La Mã vẫn luôn không yên tâm về sự chiếm hữu ấy; nhưng khi ký ức ấy đã tắt, nhờ sức mạnh và sự lâu bền của đế quốc, họ đã trở thành những người chiếm hữu vững chắc. Và về sau, khi người La Mã đánh nhau với nhau, mỗi người cũng có thể lôi kéo theo mình một phần các xứ ấy tùy theo uy quyền mình đã có ở đó; còn các xứ ấy, vì dòng dõi chúa tể cũ đã bị diệt, không công nhận ai khác ngoài người La Mã. Vậy xét những điều này, không ai còn ngạc nhiên về sự dễ dàng mà Alexander có được khi giữ quốc gia châu Á, và về những khó khăn mà những người khác, như Pyrrhus và nhiều người khác, gặp phải khi giữ những gì đã giành được; điều đó không do tài năng ít hay nhiều của kẻ chiến thắng, mà do sự khác biệt của đối tượng.

1. Các tỉnh của đế quốc Ottoman. ↩