Chương V

Phải cai trị như thế nào những thành phố hay quốc gia mà trước khi bị chiếm vẫn sống theo luật lệ riêng của mình

Khi những quốc gia giành được, như đã nói, quen sống theo luật lệ riêng và trong tự do, thì có ba cách để giữ chúng. Cách thứ nhất là hủy diệt chúng; cách thứ hai là đích thân đến sống ở đó; cách thứ ba là để chúng sống theo luật lệ của mình, thu cống nạp, và lập ở đó một chính quyền của số ít để giữ cho chúng thân thiện với ngài. Bởi vì chính quyền ấy do vị quân vương lập nên, nó biết rằng không có tình thân và sức mạnh của ông thì nó không thể đứng vững, nên phải làm mọi cách để duy trì ông. Và nếu muốn bảo toàn một thành phố quen sống tự do, thì giữ nó bằng chính các công dân của nó dễ hơn bất cứ cách nào khác.

Có thể lấy ví dụ người Sparta và người La Mã. Người Sparta giữ Athens và Thebes bằng cách lập ở đó chính quyền của số ít; thế nhưng họ vẫn mất chúng. Người La Mã, để giữ Capua, Carthage và Numantia, đã hủy diệt chúng, và không mất chúng. Họ muốn giữ Hy Lạp gần như cách người Sparta đã giữ, cho nó tự do và để nó giữ luật lệ riêng, nhưng không thành công; đến nỗi họ buộc phải hủy diệt nhiều thành phố của xứ ấy để giữ nó. Bởi thật ra không có cách nào chắc chắn để chiếm hữu chúng ngoài việc hủy diệt. Ai trở thành chủ nhân của một thành phố quen sống tự do mà không hủy diệt nó thì hãy chờ bị nó hủy diệt; vì khi nổi loạn, nó luôn có nơi nương tựa là danh nghĩa tự do và những thể chế cũ của mình, những điều không bao giờ bị quên lãng dù thời gian dài đến đâu hay ân huệ nhận được nhiều đến đâu. Và dù có làm gì hay sắp đặt gì đi nữa, nếu không chia rẽ hoặc phân tán dân cư, thì người ta không quên danh nghĩa ấy cũng như những thể chế ấy, mà hễ có dịp là lập tức viện đến chúng, như Pisa đã làm sau bao nhiêu năm bị người Firenze bắt làm nô lệ. Nhưng khi các thành phố hay các xứ đã quen sống dưới một quân vương, và dòng dõi ông đã bị diệt, thì một mặt họ quen phục tùng, mặt khác không còn vị quân vương cũ, họ không thể thống nhất để lập một người trong số họ, cũng không biết sống tự do; vì vậy họ chậm cầm vũ khí hơn, và một quân vương có thể dễ dàng hơn trong việc thu phục họ và bảo đảm an toàn trước họ. Nhưng ở các nước cộng hòa thì lòng căm thù lớn hơn, khát vọng báo thù mạnh hơn; ký ức về nền tự do xưa không để cho họ yên, và cũng không thể để cho họ yên; vì thế con đường chắc chắn nhất là hủy diệt chúng hoặc đến sống ở đó.