Chương VI

Về những quốc gia quân chủ mới giành được bằng vũ lực và tài năng của chính mình

Xin đừng ai ngạc nhiên nếu, khi bàn về những quốc gia quân chủ hoàn toàn mới, cả về quân vương lẫn về quốc gia, tôi đưa ra những tấm gương vĩ đại nhất. Bởi vì con người hầu như luôn đi trên những con đường người khác đã khai phá và hành động theo lối bắt chước, mà lại không thể đi trọn những con đường của người khác, cũng không thể đạt tới tài năng của những người mình bắt chước, nên một người khôn ngoan phải luôn đi vào những con đường do các bậc vĩ nhân khai phá và bắt chước những người kiệt xuất nhất, để nếu tài năng của mình không đạt tới đó, thì ít ra cũng phảng phất được đôi phần. Người ấy phải làm như những cung thủ khôn ngoan, khi thấy đích mình định bắn quá xa và biết sức cung của mình bắn tới đâu, thì nhắm cao hơn đích rất nhiều, không phải để mũi tên đạt tới độ cao ấy, mà để nhờ nhắm cao như thế mà đạt được mục đích. Vậy tôi nói rằng ở những quốc gia quân chủ hoàn toàn mới, có một quân vương mới, việc giữ nước khó nhiều hay ít tùy theo người giành được nó có tài năng nhiều hay ít. Và vì việc từ một thường dân trở thành quân vương đòi hỏi hoặc tài năng hoặc vận may, nên dường như một trong hai điều ấy làm giảm bớt phần nào nhiều khó khăn. Dẫu vậy, người ít dựa vào vận may nhất lại là người đứng vững lâu nhất. Việc quân vương, vì không có quốc gia nào khác, buộc phải đích thân đến sống ở đó cũng làm mọi việc dễ dàng hơn. Nhưng để nói đến những người trở thành quân vương nhờ tài năng của chính mình chứ không nhờ vận may, tôi cho rằng những người kiệt xuất nhất là Moses, Cyrus, Romulus, Theseus và những người tương tự. Và dù không nên bàn luận về Moses, vì ông chỉ là người thi hành những điều Thiên Chúa truyền dạy, nhưng ông vẫn đáng được ngưỡng mộ, dù chỉ vì ân sủng đã khiến ông xứng đáng được đàm đạo với Thiên Chúa.

Nhưng xét Cyrus và những người khác đã giành được hay sáng lập các vương quốc, người ta sẽ thấy tất cả họ đều đáng khâm phục; và nếu xét những hành động và thể chế riêng của họ, chúng sẽ không khác gì những hành động và thể chế của Moses, dù ông có một người thầy vĩ đại đến thế. Và khi xem xét hành động và cuộc đời họ, người ta sẽ thấy họ chẳng nhận được gì từ vận may ngoài thời cơ, thứ đã cho họ chất liệu để đưa vào đó hình thức mà họ cho là tốt. Không có thời cơ ấy, tài năng trong tâm hồn họ đã lụi tắt; không có tài năng ấy, thời cơ đã đến một cách vô ích. Vậy Moses cần thấy dân Israel làm nô lệ ở Ai Cập, bị người Ai Cập áp bức, để họ sẵn lòng đi theo ông mà thoát khỏi cảnh nô lệ. Romulus cần không có chỗ ở Alba và bị bỏ rơi khi mới sinh, để trở thành vua thành La Mã và người sáng lập tổ quốc ấy. Cyrus cần thấy người Ba Tư bất mãn với ách thống trị của người Media, và người Media yếu đuối, ẻo lả vì hòa bình kéo dài. Theseus không thể thể hiện tài năng nếu không thấy người Athens sống phân tán. Vậy những thời cơ ấy đã làm nên vận may của những con người này, và tài năng kiệt xuất của họ đã khiến thời cơ được nhận ra; nhờ đó tổ quốc họ được vẻ vang và trở nên vô cùng thịnh vượng. Những ai, như họ, trở thành quân vương bằng con đường tài năng, thì giành lấy quốc gia một cách khó khăn nhưng giữ nó một cách dễ dàng. Những khó khăn họ gặp khi giành quốc gia một phần nảy sinh từ những thể chế và phương thức mới mà họ buộc phải đưa vào để lập nên quốc gia và sự an toàn của mình. Và phải thấy rằng không có việc gì khó làm hơn, khó thành công hơn, nguy hiểm hơn khi tiến hành, bằng việc đứng đầu công cuộc đưa vào những thể chế mới. Bởi người đổi mới có kẻ thù là tất cả những ai đang được lợi dưới trật tự cũ, và chỉ có những người bênh vực hờ hững là tất cả những ai sẽ được lợi dưới trật tự mới. Sự hờ hững ấy một phần do sợ đối thủ, những kẻ có luật pháp đứng về phía mình, một phần do lòng hoài nghi của con người, vốn không thật sự tin vào những điều mới chừng nào chưa thấy chúng được kinh nghiệm vững chắc chứng minh. Vì thế mà hễ có dịp tấn công, kẻ thù tấn công với tinh thần bè phái, còn những người kia thì bênh vực một cách hờ hững, đến nỗi người đổi mới gặp nguy cùng với họ. Do đó, muốn xem xét kỹ vấn đề này, cần xét xem những người đổi mới ấy tự đứng vững hay phụ thuộc vào người khác; nghĩa là để hoàn thành công việc, họ phải cầu xin hay có thể dùng sức ép. Trong trường hợp thứ nhất, họ luôn có kết cục tồi tệ và chẳng làm nên việc gì; nhưng khi họ dựa vào sức mình và có thể dùng sức ép, thì họ hiếm khi gặp nguy. Vì thế mà mọi nhà tiên tri có vũ trang đều chiến thắng, còn những nhà tiên tri không có vũ trang đều thất bại. Bởi ngoài những điều đã nói, bản tính của dân chúng hay thay đổi; thuyết phục họ một điều thì dễ, nhưng giữ họ trong niềm tin ấy thì khó. Vì vậy phải sắp đặt sao cho khi họ không còn tin nữa, có thể dùng sức mạnh buộc họ phải tin.

Moses, Cyrus, Theseus và Romulus đã không thể khiến người ta tuân thủ lâu dài những hiến chế của mình nếu họ không có vũ trang, như điều đã xảy ra trong thời chúng ta với tu sĩ Girolamo Savonarola, người đã thất bại cùng những thể chế mới của mình ngay khi đám đông bắt đầu không tin ông nữa, vì ông không có cách nào giữ vững những người đã tin, cũng không có cách nào khiến những kẻ không tin phải tin. Vì vậy những người như thế gặp rất nhiều khó khăn trên đường đi; mọi hiểm nguy của họ đều nằm trên đường, và họ phải vượt qua chúng bằng tài năng; nhưng một khi đã vượt qua và bắt đầu được tôn kính, sau khi đã loại bỏ những kẻ ganh ghét phẩm chất của mình, họ trở nên hùng mạnh, an toàn, được tôn vinh và hạnh phúc. Bên cạnh những tấm gương cao cả ấy, tôi muốn thêm một tấm gương nhỏ hơn, nhưng cũng có phần tương xứng với chúng, và tôi muốn chỉ một tấm gương ấy là đủ cho mọi trường hợp tương tự: đó là Hieron xứ Syracusa. Từ một thường dân, ông trở thành quân vương của Syracusa; và ông cũng chẳng nhận được gì từ vận may ngoài thời cơ: vì khi người Syracusa bị áp bức, họ bầu ông làm thống lĩnh, nhờ đó ông xứng đáng được tôn làm quân vương của họ. Và ngay khi còn là thường dân, ông đã có tài năng đến mức một người viết về ông nói rằng để làm vua, ông chẳng thiếu gì ngoài một vương quốc. Ông giải tán đội quân cũ, tổ chức đội quân mới, bỏ những tình bạn cũ, kết những tình bạn mới; và khi đã có những tình bạn và những binh lính thuộc về mình, ông có thể xây bất cứ tòa nhà nào trên nền móng ấy; vì thế ông đã rất vất vả khi giành lấy, nhưng ít vất vả khi giữ gìn.