Quyển I

1 Từ ông nội tôi là Verus: tính tình hiền hậu và không nóng giận.

2 Từ danh tiếng và ký ức về cha tôi: sự khiêm nhường và khí phách nam nhi.

3 Từ mẹ tôi: lòng kính thần và sự rộng rãi, không chỉ tránh làm điều ác mà ngay cả ý nghĩ về điều ác cũng tránh; và lối sống giản dị, khác xa với lối sống của nhà giàu.

4 Từ ông cố tôi: không phải đến các trường công, mà được học các thầy giỏi ở nhà, và hiểu rằng cho những việc như thế thì phải chi tiêu rộng rãi.

5 Từ người thầy dạy dỗ tôi: không trở thành kẻ ủng hộ phe Xanh lục hay phe Xanh lam ở trường đua, cũng không cổ vũ phe khiên nhẹ hay phe khiên nặng ở đấu trường;¹ chịu được gian khổ và cần ít thứ; tự tay làm việc của mình và không xen vào việc người khác; và chậm nghe lời vu khống.

6 Từ Diognetus: không phí sức vào những chuyện vặt vãnh; không tin những gì kẻ làm phép lạ và bọn bịp bợm nói về bùa chú, trừ tà và những chuyện tương tự; không nuôi chim cút chọi, cũng không say mê những thứ như thế; chịu được lời nói thẳng; trở nên thân thuộc với triết học, và được nghe giảng trước hết từ Baccheius, rồi Tandasis và Marcianus; viết các đối thoại từ khi còn nhỏ; và ưa chuộng chiếc giường ván với tấm da thú, cùng mọi thứ khác thuộc về lối rèn luyện Hy Lạp.²

7 Từ Rusticus: nhận ra rằng tính cách của mình cần được sửa chữa và chăm sóc; không bị lôi cuốn vào tham vọng của các nhà ngụy biện, không viết những luận thuyết suông, không giảng những bài khuyên răn vụn vặt, không phô trương mình là người khổ luyện hay người hành động để gây ấn tượng;

tránh xa tu từ, thi ca và lối nói hoa mỹ; không mặc lễ phục đi lại trong nhà, không làm những việc tương tự; viết thư một cách giản dị, như lá thư chính ông viết cho mẹ tôi từ Sinuessa;

sẵn lòng làm lành với những người đã giận dữ hay xúc phạm mình, ngay khi họ muốn quay lại; đọc cho kỹ, không bằng lòng với cái hiểu đại khái, cũng không vội tán đồng những kẻ nói nhiều; và được biết đến các Bài giảng của Epictetus, cuốn sách ông đã đưa cho tôi từ thư viện riêng của ông.

8 Từ Apollonius: tinh thần tự do và quyết tâm vững vàng, không phó mặc điều gì cho may rủi; không nhìn vào điều gì khác, dù chỉ trong chốc lát, ngoài lý tính; luôn giữ mình như một, trong cơn đau dữ dội, khi mất con, trong những cơn bệnh kéo dài; thấy rõ qua một tấm gương sống rằng cùng một người có thể vừa hết sức quyết liệt vừa thư thái;

không nóng nảy khi giảng giải; thấy một con người rõ ràng coi kinh nghiệm và tài truyền dạy học thuyết của mình là điều nhỏ nhất trong những phẩm chất của ông; và học được cách đón nhận những gì được coi là ân huệ từ bạn bè, mà không vì thế mà hạ mình, cũng không thờ ơ bỏ qua.

9 Từ Sextus: lòng nhân hậu; tấm gương về một gia đình được cai quản như người cha; ý niệm sống thuận theo tự nhiên; sự trang nghiêm không giả tạo; sự quan tâm chu đáo đến bạn bè; sự kiên nhẫn với người thiếu hiểu biết và với những người phán đoán mà không suy xét;

khả năng hòa hợp với mọi người, khiến việc giao du với ông dễ chịu hơn mọi lời nịnh hót, mà đồng thời những người ở bên ông lại hết sức kính trọng ông; một cách thức rõ ràng và có phương pháp để tìm ra và sắp xếp những nguyên tắc cần thiết cho cuộc sống;

không bao giờ để lộ dấu hiệu giận dữ hay bất cứ cảm xúc nào khác, mà vừa hoàn toàn thoát khỏi cảm xúc vừa đầy tình thương mến; khen ngợi không ồn ào, học rộng mà không phô trương.

10 Từ Alexander nhà ngữ pháp: không bắt bẻ, không chê trách khi người khác dùng một từ ngoại lai, một lỗi ngữ pháp hay một cách nói chướng tai, mà khéo léo đưa ra cách nói đúng dưới hình thức một câu trả lời, một lời xác nhận hay một cuộc bàn luận về chính sự việc chứ không về từ ngữ, hoặc bằng một lời nhắc tế nhị khác tương tự.

11 Từ Fronto: nhận ra sự đố kỵ, hai mặt và đạo đức giả của bạo chúa là thế nào, và rằng phần lớn những người mà chúng ta gọi là quý tộc lại thiếu đi tình cảm tự nhiên.

12 Từ Alexander nhà triết học phái Platon: không thường xuyên và không cần thiết thì đừng nói với ai hay viết trong thư rằng “tôi bận lắm”, và đừng vin vào những việc cấp bách mà liên tục thoái thác những bổn phận đối với những người sống quanh mình.

13 Từ Catulus: không coi nhẹ lời trách móc của bạn bè, ngay cả khi lời trách ấy vô lý, mà cố gắng đưa người bạn trở lại tâm trạng thường ngày; nói về thầy mình bằng lời lẽ nồng nhiệt, như người ta kể về Domitius và Athenodotus; và thật lòng yêu thương con cái.

14 Từ người anh tôi là Severus:³ lòng yêu gia đình, yêu sự thật và yêu công lý; nhờ ông mà biết đến Thrasea, Helvidius, Cato, Dion và Brutus;⁴ và hình thành ý niệm về một nhà nước có cùng một luật pháp cho mọi người, được cai quản theo sự bình đẳng về quyền và về tự do ngôn luận, và về một nền quân chủ coi trọng hơn hết sự tự do của thần dân;

cũng từ ông: sự nhất quán và bền bỉ trong việc tôn trọng triết học; làm điều thiện, rộng rãi cho đi, luôn hy vọng, tin vào tình yêu của bạn bè; thẳng thắn với những người ông không tán thành; và bạn bè ông không cần phải đoán ông muốn gì hay không muốn gì, vì điều đó đã rõ ràng.

15 Từ Maximus: sự tự chủ và không để bất cứ điều gì lôi kéo; vui vẻ trong mọi hoàn cảnh, kể cả khi bệnh tật; tính cách cân bằng, dịu dàng và đường hoàng; làm những việc trước mắt mà không than phiền;

ai cũng tin rằng ông nghĩ đúng như ông nói, và làm việc gì cũng không có ý xấu; không kinh ngạc, không hoảng hốt, không bao giờ vội vàng hay chần chừ, không bao giờ lúng túng, ủ rũ hay cười gượng, cũng không giận dữ hay nghi ngờ;

hay làm điều tốt, dễ tha thứ và chân thật; tạo ấn tượng là một người vốn ngay thẳng hơn là một người đã được uốn cho thẳng; không ai từng nghĩ mình bị ông coi thường, cũng không ai dám nghĩ mình hơn ông; và biết đùa vui một cách duyên dáng.

16 Từ cha tôi:⁵ sự hiền hòa, và sự kiên định không lay chuyển với những quyết định đã được cân nhắc kỹ; sự dửng dưng trước hư vinh của những thứ được coi là vinh dự; lòng yêu lao động và sự bền bỉ; sẵn lòng lắng nghe bất cứ ai có điều gì hữu ích đóng góp cho lợi ích chung; luôn phân xử cho mỗi người đúng với điều họ xứng đáng; biết qua kinh nghiệm khi nào cần căng, khi nào cần chùng;

chấm dứt những cuộc tình của đám thanh niên; sự chu đáo với người khác, để bạn bè được tự do không phải lúc nào cũng dùng bữa với ông, cũng không bắt buộc phải theo ông trong các chuyến đi, trong khi những ai vì việc gì phải ở lại thì khi gặp lại vẫn thấy ông y như trước; sự xem xét kỹ lưỡng và bền bỉ trong các buổi nghị bàn, không bao giờ bỏ dở việc tìm hiểu mà bằng lòng với ấn tượng ban đầu; biết giữ bạn bè, không bao giờ chán họ mà cũng không quá say mê họ; tự đủ trong mọi việc, và luôn vui tươi;

nhìn xa trông rộng và lo liệu trước cả những việc nhỏ nhất mà không làm ầm ĩ; ngăn chặn những lời tung hô và mọi sự nịnh bợ nhắm vào mình; luôn gìn giữ những nguồn lực cần thiết cho đế quốc, chi tiêu công quỹ dè sẻn và chịu đựng những lời chê trách vì điều đó; không mê tín đối với thần linh, và đối với con người thì không mua chuộc lòng dân, không chiều lòng, không xu nịnh đám đông, mà tỉnh táo và vững vàng trong mọi việc, không bao giờ thô thiển, không ham chuộng cái mới lạ;

sử dụng những thứ làm cho cuộc sống dễ chịu, mà vận may ban cho ông dồi dào, không kiêu căng và không viện cớ, để khi có thì hưởng một cách tự nhiên, khi không có thì không thấy thiếu; không ai có thể nói ông là nhà ngụy biện, là gã nô lệ láo xược hay là kẻ sách vở, mà là một người chín chắn, hoàn thiện, không ưa nịnh, đủ sức cai quản việc của mình và việc của người khác.

Ngoài ra: tôn trọng những người thực sự làm triết học, mà không chê bai những người khác, cũng không bị họ lôi kéo; giao tiếp dễ dàng và dễ mến, nhưng không quá mức; chăm sóc thân thể vừa phải, không như kẻ tham sống, không vì làm đẹp, cũng không lơ là, nên nhờ tự mình chú ý mà hầu như chẳng cần đến thầy thuốc, thuốc men hay thuốc đắp;

nhất là sẵn lòng nhường bước, không chút đố kỵ, trước những người có tài năng đặc biệt — như tài ăn nói, hay hiểu biết về luật pháp, phong tục hay những lĩnh vực khác — và nhiệt tình giúp đỡ họ để mỗi người được nổi danh theo sở trường riêng; làm mọi việc theo phong tục tổ tiên, mà không cố tỏ ra là người gìn giữ phong tục tổ tiên.

Hơn nữa: không hay thay đổi, không thất thường, mà gắn bó với cùng những nơi chốn và cùng những công việc; sau những cơn đau đầu, lập tức trở lại công việc thường ngày, tươi tỉnh và đầy sức lực; không có nhiều điều bí mật, mà rất ít và rất hiếm, và chỉ liên quan đến việc công; thận trọng và chừng mực trong việc tổ chức các buổi trình diễn, xây dựng công trình, ban phát và những việc tương tự, như một người chỉ nhìn vào việc cần làm, không nhìn vào tiếng tăm có được nhờ việc đã làm.

Ông không tắm vào giờ giấc thất thường, không thích xây cất, không cầu kỳ trong ăn uống, trong chất vải và màu sắc quần áo, hay trong vẻ đẹp của nô lệ. Quần áo của ông lấy từ trang trại ở Lorium, phần lớn đồ dùng khác từ Lanuvium; và còn cách ông đối xử với viên thu thuế ở Tusculum khi người này xin lỗi ông: toàn bộ phong cách của ông là như thế.

Ở ông không có gì cay nghiệt, không có gì khắc nghiệt hay hung bạo, không có gì khiến người ta có thể nói “ông ấy toát mồ hôi”; mà mọi việc đều được cân nhắc riêng rẽ, như thể có thừa thời gian, không rối loạn, có trật tự, mạnh mẽ và nhất quán. Điều người ta kể về Socrates cũng hợp với ông: rằng ông có thể vừa kiêng khem vừa tận hưởng những thứ mà phần đông người ta quá yếu đuối để kiêng và quá buông thả khi hưởng.

Mạnh mẽ, kiên trì và tỉnh táo trong cả hai trường hợp là dấu hiệu của một người có linh hồn hoàn thiện và bất khuất, như ông đã thể hiện trong trận ốm của Maximus.

17 Từ các vị thần: có ông bà tốt, cha mẹ tốt, một người chị em tốt, thầy giáo tốt, người nhà, họ hàng và bạn bè tốt, gần như tất cả đều tốt; và tôi đã không lỡ phạm lỗi với ai trong số họ, dù tôi có một tính khí mà nếu gặp dịp thì cũng có thể đã làm điều như thế; chính nhờ ân huệ của thần linh mà không có sự trùng hợp hoàn cảnh nào xảy ra để thử thách tôi.

Đã không phải sống lâu hơn bên người thiếp của ông nội tôi; đã giữ được tuổi xuân trong trắng, không trở thành đàn ông trước tuổi, mà còn trì hoãn điều đó.

Đã được đặt dưới quyền một vị vua và một người cha, người sẽ lột bỏ mọi sự kiêu căng nơi tôi và giúp tôi hiểu rằng có thể sống trong cung điện mà không cần vệ sĩ, áo gấm thêu, đuốc, tượng và những thứ phô trương tương tự, mà có thể sống gần như một thường dân, mà không vì thế mà hèn kém hay lơ là hơn trong những bổn phận mà người cầm quyền phải làm vì lợi ích chung.

Đã có một người anh em⁶ có tính cách khích lệ tôi chăm lo cho chính mình, đồng thời làm tôi vui bằng sự kính trọng và tình thương mến; các con tôi sinh ra không đần độn hay dị tật; tôi đã không tiến xa hơn trong tu từ, thi ca và những môn khác, mà có lẽ tôi đã bị cuốn vào nếu thấy mình tiến bộ dễ dàng.

Đã sớm đưa những người nuôi dạy mình lên địa vị mà họ dường như mong muốn, không trì hoãn với hy vọng rằng vì họ còn trẻ nên để sau hẵng làm; đã được biết Apollonius, Rusticus và Maximus.

Đã hình dung rõ ràng và thường xuyên thế nào là cuộc sống thuận theo tự nhiên, để xét về phía thần linh, về những ân huệ, sự giúp đỡ và cảm hứng từ các ngài, thì không gì ngăn tôi sống thuận theo tự nhiên ngay từ bây giờ; còn nếu tôi vẫn chưa đạt được điều đó, là do lỗi của chính tôi, và do tôi không lưu tâm đến những lời nhắc nhở, gần như là những lời dạy bảo, của thần linh;

thân thể tôi đã chịu đựng được lâu như vậy trong một cuộc sống như thế; tôi đã không đụng đến Benedicta hay Theodotus, và về sau, khi rơi vào những đam mê tình ái, tôi cũng đã khỏi; dù thường giận Rusticus, tôi đã không làm gì thêm để phải hối hận; mẹ tôi, dù phải mất sớm, vẫn được sống những năm cuối đời bên tôi.

Mỗi khi tôi muốn giúp ai đó nghèo khó hay cần gì khác, tôi chưa bao giờ phải nghe rằng tôi không có tiền để làm; và chính tôi cũng chưa từng rơi vào cảnh túng thiếu đến mức phải nhận sự giúp đỡ của người khác; vợ tôi là người như thế, biết vâng lời, đầy tình thương, giản dị đến thế; tôi đã tìm được nhiều thầy giỏi cho các con.

Những phương thuốc đã được ban cho tôi trong giấc mộng, nhất là chữa chứng ho ra máu và chóng mặt, và chuyện ở Caieta, như một lời sấm;⁷ khi tôi say mê triết học, tôi đã không rơi vào tay một nhà ngụy biện nào, cũng không ngồi viết luận thuyết, phân tích tam đoạn luận hay bận tâm đến các hiện tượng trên trời. Vì tất cả những điều ấy “đều cần đến sự giúp đỡ của thần linh và vận may”.

Viết ở xứ Quadi, bên sông Gran.⁸

1. Phe Xanh lục và phe Xanh lam là các phe đối địch trong các cuộc đua xe ngựa; “khiên nhẹ” và “khiên nặng” là các loại đấu sĩ, mỗi loại đều có người hâm mộ riêng. ↩
2. Lối sống khắc khổ của các triết gia, ngủ trên tấm ván phủ da thú. ↩
3. Có lẽ là Claudius Severus, một triết gia phái Tiêu dao và là bạn của Marcus. ↩
4. Những chính khách và triết gia nổi tiếng vì đã chống lại bạo quyền. ↩
5. Antoninus Pius, hoàng đế từ năm 138 đến 161, người đã nhận Marcus làm con nuôi. ↩
6. Lucius Verus, em nuôi của Marcus và là đồng hoàng đế. ↩
7. Nghĩa của câu này trong nguyên bản Hy Lạp không chắc chắn. ↩
8. Sông Gran (Hron) là một nhánh của sông Danube ở Slovakia ngày nay; Marcus đã chinh chiến ở đó chống lại người Quadi, một dân tộc German. ↩