Quyển II

1 Hãy tự nhủ lúc rạng đông: hôm nay ta sẽ gặp kẻ tọc mạch, kẻ vô ơn, kẻ xấc xược, kẻ gian trá, kẻ đố kỵ, kẻ không biết sống với người khác. Tất cả những điều ấy đến với họ là do họ không biết thế nào là thiện và ác. Nhưng ta, người đã thấy bản chất của điều thiện là đẹp đẽ, của điều ác là đáng hổ thẹn, và bản chất của chính kẻ lầm lỗi là có họ hàng với ta — không phải vì cùng chung dòng máu hay giống nòi, mà vì cùng có chung trí tuệ và một phần thần tính — ta không thể bị ai trong số họ làm hại, vì không ai có thể lôi ta vào điều đáng hổ thẹn; ta cũng không thể giận người họ hàng của mình hay ghét bỏ người ấy. Vì chúng ta sinh ra để cùng làm việc với nhau, như đôi chân, như đôi tay, như hai mí mắt, như hai hàng răng trên và dưới. Vậy chống đối nhau là trái với tự nhiên; mà bực tức và quay lưng với ai đó chính là chống đối người ấy.

2 Dù ta là gì đi nữa, thì đó cũng chỉ là chút thịt, chút hơi thở và phần chủ đạo. Hãy coi thường thịt da: máu, xương và một tấm lưới đan bằng dây thần kinh, tĩnh mạch và động mạch. Hãy xem cả hơi thở là gì: chỉ là gió, mà cũng chẳng bao giờ là một, lúc nào cũng thở ra rồi lại hít vào. Vậy thứ ba là phần chủ đạo. Hãy nghĩ thế này: ngươi đã già rồi; đừng để phần ấy làm nô lệ nữa, đừng để nó bị giật dây như con rối bởi những thôi thúc trái với tình người nữa, đừng để nó oán trách những gì được dành cho nó lúc này hay e sợ những gì sắp tới nữa.

3 Công việc của thần linh đầy thiên ý. Công việc của vận may không tách rời tự nhiên, cũng không nằm ngoài sự đan dệt, đan xen của những gì được thiên ý cai quản. Mọi thứ đều chảy ra từ đó; thêm vào đó là sự tất yếu, và điều có ích cho toàn thể vũ trụ mà ngươi là một phần. Đối với mọi phần của tự nhiên, điều gì do bản chất của toàn thể mang lại và điều gì giữ gìn nó thì đều là tốt; và vũ trụ được giữ gìn nhờ sự biến đổi của các nguyên tố cũng như của các vật được tạo thành từ chúng. Bấy nhiêu là đủ cho ngươi; hãy coi đó là những nguyên tắc của mình. Còn cơn khát sách vở thì hãy vứt bỏ đi, để khỏi chết trong lời ca thán, mà ra đi thật sự thanh thản và biết ơn thần linh từ tận đáy lòng.

4 Hãy nhớ ngươi đã trì hoãn những điều này từ bao lâu, và đã bao lần nhận được thời hạn từ thần linh mà không dùng đến. Đã đến lúc ngươi phải nhận ra mình là một phần của vũ trụ nào, và mình là sự tuôn chảy từ đấng cai quản vũ trụ nào, và rằng thời gian của ngươi đã có giới hạn; nếu ngươi không dùng nó để làm cho tâm trí sáng tỏ, nó sẽ trôi qua, và cơ hội sẽ không trở lại.

5 Mỗi giờ, hãy kiên quyết như một người La Mã và một người đàn ông, làm việc đang có trong tay với sự đường hoàng chính xác và không giả tạo, với tình thương, sự tự do và lẽ công bằng, và hãy cho mình được nghỉ ngơi khỏi mọi ý nghĩ khác. Ngươi sẽ có được sự nghỉ ngơi ấy nếu ngươi làm mỗi việc như thể đó là việc cuối cùng trong đời, thoát khỏi mọi sự hời hợt, mọi sự quay lưng đầy cảm xúc với mệnh lệnh của lý tính, mọi sự giả dối, ích kỷ và bất mãn với những gì đã được dành cho mình. Ngươi thấy đó, những điều mà người ta cần làm chủ để sống một cuộc đời trôi chảy, giống như cuộc sống của thần linh, thật ít ỏi biết bao; vì thần linh sẽ chẳng đòi hỏi gì hơn ở người giữ được những điều ấy.

6 Cứ tự làm nhục mình đi, tự làm nhục mình đi, hỡi linh hồn ta; nhưng ngươi sẽ không còn thời gian để tôn trọng chính mình nữa. Vì mỗi người chỉ có một cuộc đời, và đời ngươi đã gần hết, trong khi ngươi không biết tôn trọng chính mình, mà lại đặt hạnh phúc của mình vào linh hồn của người khác.

7 Những gì từ bên ngoài ập đến có làm ngươi xao lãng không? Hãy dành thời gian để học thêm điều gì tốt đẹp, và thôi đừng quay cuồng nữa. Nhưng cũng phải đề phòng một kiểu lạc lối khác: vì những người kiệt sức trong cuộc sống mà không có mục tiêu để hướng mọi thôi thúc và, nói gọn lại, mọi ý nghĩ vào đó, thì việc làm của họ cũng chỉ là trò vô nghĩa.

8 Hiếm ai bất hạnh vì không để ý đến những gì diễn ra trong linh hồn người khác; nhưng những ai không theo dõi những chuyển động trong linh hồn của chính mình thì tất yếu sẽ bất hạnh.

9 Phải luôn nhớ điều này: bản chất của toàn thể là gì, bản chất của ta là gì, cái này liên quan với cái kia thế nào, và nó là phần nào của toàn thể nào; và rằng không ai có thể ngăn ngươi luôn làm và nói những điều phù hợp với bản chất mà ngươi là một phần.

10 Khi so sánh các lỗi lầm — như người ta có thể so sánh những điều như thế một cách khái quát — Theophrastus¹ đã nói như một triết gia thực thụ rằng những lỗi lầm do ham muốn còn nặng hơn những lỗi lầm do giận dữ. Vì người giận dữ dường như rời bỏ lý tính với một nỗi đau và một sự co thắt vô thức; còn kẻ lầm lỗi vì ham muốn, bị khoái lạc khuất phục, thì dường như buông thả hơn và yếu đuối hơn trong lỗi lầm của mình. Vậy ông đã nói đúng, một cách xứng đáng với triết học, rằng lỗi lầm phạm phải trong khoái lạc đáng bị chê trách hơn lỗi lầm phạm phải trong đau đớn. Nói chung, người kia giống người bị xúc phạm trước và vì đau đớn mà bị đẩy vào cơn giận; còn kẻ này tự mình lao vào làm điều sai, bị ham muốn cuốn đi mà hành động.

11 Hãy làm, nói và nghĩ mọi điều như một người có thể rời bỏ cuộc sống ngay lúc này. Rời khỏi thế gian, nếu có thần linh, chẳng có gì đáng sợ, vì các ngài sẽ không đẩy ngươi vào điều ác; còn nếu không có thần linh, hoặc các ngài chẳng bận tâm đến việc của con người, thì sống trong một vũ trụ không có thần linh, không có thiên ý, có nghĩa gì với ta?

Nhưng thần linh có tồn tại, và các ngài có bận tâm đến việc của con người; các ngài đã đặt hoàn toàn trong tay con người khả năng không rơi vào những điều ác thật sự; và nếu trong những thứ còn lại có điều gì là ác, các ngài cũng đã lo liệu, để ai cũng có thể không rơi vào đó. Mà cái gì không làm con người tệ hơn, thì làm sao có thể làm cho cuộc sống con người tệ hơn?

Bản chất của toàn thể hẳn đã không bỏ qua những điều ấy, dù vì không biết, hay vì biết mà không thể đề phòng hoặc sửa chữa; nó cũng không mắc một sai lầm lớn đến thế, vì bất lực hay vụng về, để điều tốt và điều xấu cứ lẫn lộn đổ xuống cả người tốt lẫn kẻ xấu như nhau.

Cái chết và sự sống, danh tiếng và vô danh, đau đớn và khoái lạc, giàu sang và nghèo khó, tất cả đều đến với người tốt cũng như kẻ xấu như nhau, chúng không đẹp đẽ cũng không đáng hổ thẹn. Vậy chúng không phải là điều tốt, cũng không phải là điều xấu.

12 Mọi thứ biến mất nhanh biết bao: trong vũ trụ là chính các thân thể, trong vĩnh hằng là ký ức về chúng! Tất cả những gì thuộc về giác quan là thế nào, nhất là những thứ quyến rũ ta bằng khoái lạc, làm ta sợ bằng đau đớn, hay được hư vinh rêu rao khắp nơi: chúng rẻ mạt, đáng khinh, nhơ nhuốc, dễ hư hoại và chết chóc biết bao — đó là điều năng lực trí tuệ có thể quan sát. Những kẻ mà ý kiến và lời nói của họ tạo nên danh tiếng là ai. Chết là gì: và nếu ai nhìn cái chết tự thân nó, và bằng cách phân tích khái niệm mà gạt đi những ảo tưởng bám vào nó, thì sẽ không còn nghĩ nó là gì khác ngoài một việc làm của tự nhiên; mà ai sợ một việc làm của tự nhiên thì là trẻ con. Thế nhưng cái chết không chỉ là việc làm của tự nhiên, mà còn có ích cho tự nhiên. Con người chạm tới thần linh thế nào, bằng phần nào của mình, và khi ấy phần đó của con người ở trong trạng thái nào.

13 Không gì khốn khổ hơn kẻ đi lòng vòng khắp mọi thứ, “tra xét những gì dưới lòng đất”, như nhà thơ nói,² và đoán mò những gì trong linh hồn người bên cạnh, mà không nhận ra rằng chỉ cần ở bên vị thần hộ mệnh bên trong mình và thành tâm phụng sự vị thần ấy là đủ. Phụng sự vị thần ấy là giữ cho nó trong sạch khỏi cảm xúc, khỏi sự hời hợt và khỏi sự bất mãn với những gì đến từ thần linh và con người. Vì những gì đến từ thần linh đáng tôn kính bởi sự hoàn hảo của các ngài; những gì đến từ con người đáng yêu mến bởi tình thân thuộc, và đôi khi cũng đáng thương phần nào bởi họ không biết thế nào là thiện và ác — một sự mù lòa không kém gì sự mù lòa khiến ta không phân biệt được trắng với đen.

14 Dù ngươi có sống ba nghìn năm, hay gấp mười lần như thế, thì cũng hãy nhớ rằng không ai mất đi cuộc đời nào khác ngoài cuộc đời mình đang sống, và cũng không sống cuộc đời nào khác ngoài cuộc đời mình đang mất đi. Vậy dài nhất và ngắn nhất cũng như nhau. Vì hiện tại là như nhau với mọi người, vậy những gì mất đi cũng như nhau, và những gì mất đi hóa ra chỉ là một khoảnh khắc. Không ai có thể mất quá khứ hay tương lai: điều gì người ta không có, thì làm sao ai lấy đi được?

Vậy phải nhớ hai điều này: một là, mọi sự từ vĩnh cửu đều cùng một loại và quay vòng tuần hoàn, và chẳng có gì khác biệt dù người ta nhìn thấy những điều giống nhau trong một trăm năm, hai trăm năm hay vô tận; hai là, người sống lâu nhất và người sắp chết sớm nhất đều mất đi như nhau. Vì chỉ có hiện tại là cái người ta có thể bị tước đi, bởi đó là tất cả những gì người ta có, mà không ai mất đi cái mình không có.

15 “Mọi thứ đều là ý kiến.” Câu đáp lại Monimus phái Khuyển nho thì đã rõ;³ và cái ích của câu nói ấy cũng rõ, nếu người ta tiếp nhận cái tinh túy của nó trong chừng mực nó là đúng.

16 Linh hồn con người tự làm nhục mình nhất là khi nó trở thành, trong chừng mực tùy thuộc vào nó, một cái ung nhọt, như một khối u trên vũ trụ; vì bực bội trước bất cứ điều gì xảy ra là tách mình khỏi tự nhiên, nơi chứa đựng bản chất của mọi vật khác. Kế đến, khi nó quay lưng với một người nào đó, hoặc thậm chí lao vào chống lại người ấy với ý muốn làm hại, như linh hồn của những kẻ giận dữ. Thứ ba, nó tự làm nhục mình khi bị khoái lạc hay đau đớn khuất phục. Thứ tư, khi nó đóng kịch, làm hay nói điều gì giả dối, không thật. Thứ năm, khi nó không hướng một hành động hay một thôi thúc của mình vào mục đích nào, mà làm việc một cách tùy tiện, thiếu suy xét, trong khi ngay cả những việc nhỏ nhất cũng phải được làm với sự hướng về mục đích; mà mục đích của những sinh linh có lý tính là tuân theo lý tính và luật pháp của thành bang và chính thể đáng tôn kính nhất.

17 Trong đời người, thời gian là một điểm, bản thể luôn trôi chảy, cảm giác mờ nhạt, toàn bộ cấu tạo thân thể dễ thối rữa, linh hồn là một vòng xoáy, vận mệnh khó đoán, danh tiếng bấp bênh. Nói gọn lại: mọi thứ thuộc về thân thể là một dòng sông, mọi thứ thuộc về linh hồn là giấc mộng và hơi khói; cuộc đời là một cuộc chiến và một chuyến lưu trú nơi đất khách; danh tiếng sau khi chết là lãng quên.

Vậy cái gì có thể dẫn đường cho ta? Một và chỉ một điều: triết học. Triết học là giữ cho vị thần hộ mệnh bên trong không bị xúc phạm và tổn hại, mạnh hơn khoái lạc và đau đớn, không làm gì tùy tiện, không làm gì giả dối hay vờ vịt, không cần người khác làm hay không làm điều gì; hơn nữa, đón nhận những gì xảy đến và những gì được phân cho mình như thể đến từ chính nơi mà nó đã đến; và trên hết, chờ đón cái chết với tâm hồn thanh thản, coi đó chẳng gì khác hơn là sự tan rã của các nguyên tố cấu thành mọi sinh vật. Nếu đối với chính các nguyên tố, việc mỗi nguyên tố không ngừng biến đổi thành nguyên tố khác chẳng có gì đáng sợ, thì sao lại có người nhìn sự biến đổi và tan rã của tất cả bằng con mắt nghi ngại? Điều đó thuận theo tự nhiên; mà không có gì thuận theo tự nhiên lại là xấu.

Viết ở Carnuntum.⁴

1. Theophrastus (khoảng 371–287 TCN), người kế tục Aristotle đứng đầu trường Lyceum. ↩
2. Một câu thơ của Pindar được Platon dẫn trong đối thoại Theaetetus. ↩
3. Monimus, triết gia phái Khuyển nho thế kỷ IV TCN, dạy rằng “mọi thứ đều là ý kiến”. ↩
4. Một pháo đài quân đoàn La Mã bên sông Danube, gần thành Vienna ngày nay, là đại bản doanh của Marcus trong các cuộc chiến chống người Marcomanni. ↩