Pausanias: hai Eros

180c Bài diễn từ của Phaedrus, Aristodemus kể, đại khái như thế. Sau Phaedrus còn có vài người khác mà ông không nhớ rõ lắm; ông bỏ qua họ và thuật lại bài diễn từ của Pausanias. Pausanias nói:

“Phaedrus, tôi thấy đề tài chưa được đặt ra cho chúng ta một cách đúng đắn, khi chúng ta chỉ được giao đơn giản là ca ngợi Eros. Nếu Eros chỉ có một, thì như thế là được; nhưng thực ra Eros không chỉ có một, và vì không chỉ có một, nên đúng hơn là trước hết phải nói rõ 180d Eros nào là Eros cần ca ngợi. Vậy tôi sẽ cố sửa lại điều này: trước hết nói rõ Eros nào cần được ca ngợi, rồi sau đó ca ngợi ngài cho xứng với vị thần. Vì tất cả chúng ta đều biết rằng không có Aphrodite nào mà không có Eros. Nếu Aphrodite chỉ có một, thì Eros cũng chỉ có một; nhưng vì có hai Aphrodite, nên tất yếu cũng có hai Eros. Mà làm sao lại không có hai nữ thần cho được? Một vị hẳn là lớn tuổi hơn và không có mẹ, con gái của Uranus, mà chúng ta gọi là Aphrodite Thiên thượng; vị kia trẻ hơn, con gái của Zeus và Dione, 180e mà chúng ta gọi là Aphrodite Bình dân.¹ Vậy tất yếu Eros cộng tác với vị này phải được gọi đúng là Eros Bình dân, còn vị kia là Eros Thiên thượng. Tất nhiên phải ca ngợi mọi vị thần, nhưng phải cố nói rõ phần của mỗi vị là gì.

“Vì mọi hành động đều như thế này: tự nó, khi được làm vì chính nó, thì chẳng cao đẹp mà cũng chẳng xấu xa. 181a Như những gì chúng ta đang làm lúc này, uống rượu, ca hát hay trò chuyện: chẳng việc nào trong đó tự nó là cao đẹp, mà là trong khi làm, tùy theo cách làm, nó mới trở nên như thế; làm một cách cao đẹp và đúng đắn thì nó trở nên cao đẹp, còn làm không đúng thì nó trở nên xấu xa. Yêu đương và Eros cũng vậy: không phải Eros nào cũng cao đẹp và đáng được ca ngợi, mà chỉ có Eros thúc đẩy chúng ta yêu một cách cao đẹp.

“Eros của Aphrodite Bình dân quả thật là tầm thường, 181b và làm bất cứ điều gì gặp phải; đó là thứ tình yêu của những kẻ thấp kém. Những kẻ như thế, trước hết, yêu phụ nữ chẳng kém gì yêu các chàng trai; kế đến, ở những người họ yêu, họ yêu thân xác hơn là linh hồn; và sau nữa, họ yêu những kẻ ngu dại nhất mà họ có thể tìm được, chỉ nhắm đến việc thỏa mãn ý muốn, chẳng bận tâm làm thế có cao đẹp hay không; vì thế họ làm bất cứ điều gì gặp phải, tốt cũng như điều ngược lại. Vì Eros này sinh ra từ nữ thần trẻ hơn nhiều 181c so với vị kia, và lúc ra đời mang cả tính nữ lẫn tính nam. Còn Eros của Aphrodite Thiên thượng thì sinh ra từ một nữ thần, trước hết, không mang tính nữ mà chỉ mang tính nam — và đó là tình yêu dành cho các chàng trai — và hơn nữa lại lớn tuổi hơn, không hề có sự phóng túng; vì thế những ai được Eros này truyền cảm hứng đều hướng về phái nam, yêu cái tự bản chất mạnh mẽ hơn và có trí tuệ hơn. Và ngay trong tình yêu dành cho các chàng trai, người ta cũng có thể nhận ra những ai được thúc đẩy thuần túy 181d bởi Eros này: vì họ không yêu trẻ nhỏ, mà yêu những người đã bắt đầu có trí khôn, điều này xảy ra vào khoảng lúc râu bắt đầu mọc. Những ai bắt đầu yêu từ độ tuổi ấy, tôi nghĩ, sẵn sàng sống bên nhau suốt đời và cùng chung sống, chứ không lừa gạt chàng trai, chiếm lấy chàng khi chàng còn non dại, rồi chế giễu chàng mà chạy theo người khác. Lẽ ra phải có cả một đạo luật cấm yêu 181e trẻ nhỏ, để người ta khỏi phí bao công sức vào một điều chưa chắc chắn; vì trẻ nhỏ rồi sẽ đi đến đâu, đến thói xấu hay đức hạnh, cả về linh hồn lẫn thân xác, là điều chưa chắc chắn. Những người tốt tự nguyện đặt ra luật ấy cho chính mình; nhưng cũng phải buộc những kẻ yêu tầm thường kia tuân theo điều tương tự, như chúng ta buộc họ, trong chừng mực 182a có thể, không được đeo đuổi những phụ nữ tự do.

“Vì chính những kẻ ấy đã gây ra tiếng xấu, đến nỗi có người dám nói rằng chiều lòng người yêu là điều đáng xấu hổ; họ nói thế khi nhìn vào những kẻ ấy, thấy sự sỗ sàng và bất công của chúng; vì hẳn là chẳng có việc gì được làm một cách đứng đắn và hợp phép lại đáng bị chê trách cả.

1. Aphrodite Urania (“thiên thượng”) và Aphrodite Pandemos (“của toàn dân”) là hai sự thờ phụng nữ thần ở Athens; Pausanias biến chúng thành hai loại tình yêu. ↩