Bài diễn từ của Phaedrus
178a–180b
Trước hết, như tôi đã nói, Aristodemus kể rằng Phaedrus bắt đầu đại khái từ điểm này: rằng Eros là một vị thần vĩ đại và đáng kinh ngạc giữa loài người và các vị thần, vì nhiều lẽ, và không kém phần quan trọng là vì nguồn gốc của ngài.
“Vì được ở trong số những vị thần lâu đời nhất là một vinh dự,” anh nói, 178b “và đây là bằng chứng: Eros không có cha mẹ, và chẳng ai, dù là người viết văn xuôi hay nhà thơ, nói rằng ngài có cha mẹ. Hesiod nói rằng trước hết Hỗn mang ra đời, ‘rồi sau đó là Đất mẹ ngực rộng, chỗ dựa vững bền muôn thuở của vạn vật, và Eros’.1 Acusilaus cũng đồng ý với Hesiod rằng sau Hỗn mang, hai vị này ra đời: Đất mẹ và Eros. Còn Parmenides nói về đấng đã khai sinh vạn vật: ‘Trước hết thảy các vị thần, bà đã tạo ra Eros.’ 178c Như vậy, từ nhiều phía người ta đều đồng ý rằng Eros thuộc hàng lâu đời nhất. Và vì là lâu đời nhất, ngài là nguyên nhân của những điều tốt đẹp lớn nhất cho chúng ta. Vì tôi không thể nói có điều tốt đẹp nào lớn hơn cho một chàng trai ngay từ thuở thiếu thời bằng một người yêu tốt, và cho một người yêu bằng một người được yêu tốt. Vì điều phải dẫn dắt con người suốt cả cuộc đời, nếu họ muốn sống tốt đẹp, thì cả họ hàng, danh vọng, của cải hay bất cứ thứ gì khác 178d cũng không thể gieo vào lòng họ tốt đẹp bằng tình yêu. Tôi muốn nói đến điều gì? Đó là sự hổ thẹn trước điều xấu xa và lòng khao khát vinh dự trước điều cao đẹp; vì không có những điều ấy thì cả một thành bang lẫn một cá nhân đều không thể làm nên những công trình lớn lao và cao đẹp. Vậy tôi nói rằng một người đang yêu, nếu bị bắt gặp làm điều gì đáng xấu hổ, hay vì hèn nhát mà chịu để người khác làm nhục mình không chống trả, thì người ấy sẽ không đau đớn khi bị cha mình, bạn bè mình hay bất cứ ai khác trông thấy, 178e bằng khi bị người mình yêu trông thấy. Và chúng ta cũng thấy điều tương tự ở người được yêu: người ấy đặc biệt hổ thẹn trước những người yêu mình khi bị trông thấy trong tình cảnh đáng xấu hổ. Vậy nếu có cách nào lập nên một thành bang hay một đạo quân gồm những người yêu và những người được yêu, thì họ không thể quản lý thành bang của mình tốt hơn được nữa, vì họ sẽ tránh xa mọi điều xấu xa và thi đua nhau về danh dự; 179a và khi sát cánh chiến đấu bên nhau, những người như thế, dù ít ỏi, có thể nói là sẽ chiến thắng cả nhân loại.
“Vì một người đang yêu hẳn thà bị bất cứ ai khác trông thấy còn hơn bị người mình yêu trông thấy cảnh mình bỏ vị trí hay vứt bỏ vũ khí, và thà chết nhiều lần còn hơn thế. Còn chuyện bỏ rơi người mình yêu hay không cứu giúp người ấy lúc hiểm nguy — chẳng ai hèn kém đến mức Eros không thể thổi vào lòng người ấy dũng khí thần thánh, khiến người ấy ngang hàng với người dũng cảm nhất bẩm sinh; 179b và đúng như Homer nói, rằng vị thần đã ‘thổi sức mạnh’ vào một số anh hùng,2 thì Eros cũng tự mình ban điều ấy cho những người đang yêu.
“Hơn nữa, chỉ những người đang yêu mới sẵn lòng chết thay cho người khác, không chỉ đàn ông mà cả phụ nữ. Alcestis, con gái của Pelias, đã đem đến cho người Hy Lạp bằng chứng đầy đủ cho lời tôi nói: chỉ mình nàng sẵn lòng chết thay chồng, dù chàng vẫn còn cha 179c và mẹ, những người mà nàng, nhờ tình yêu, đã vượt xa về lòng thương mến, đến nỗi cho thấy họ chỉ là người dưng đối với con trai mình, chỉ là bà con trên danh nghĩa. Và khi nàng làm nên việc ấy, không chỉ loài người mà cả các vị thần đều thấy đó là một việc làm cao đẹp đến mức, trong biết bao người đã làm biết bao việc cao đẹp, các vị thần chỉ ban cho một số rất ít đặc ân được đưa linh hồn trở lên từ cõi Hades; nhưng linh hồn nàng thì họ đã cho trở lên, vì ngưỡng mộ 179d việc nàng làm. Các vị thần cũng tôn vinh nhiệt huyết và đức hạnh trong tình yêu đến thế. Còn Orpheus, con của Oeagrus, thì họ đã đuổi khỏi cõi Hades tay trắng, chỉ cho chàng thấy một ảo ảnh của người vợ mà chàng đến tìm, chứ không trao lại chính nàng, vì họ thấy chàng yếu mềm, đúng là một người hát rong với cây đàn, không dám chết vì tình yêu như Alcestis, mà lại tìm cách vào cõi Hades khi còn sống. Vì thế họ đã trừng phạt chàng, khiến chàng phải chết 179e dưới tay những người đàn bà. Không như Achilles, con của Thetis, người được họ tôn vinh và đưa đến Quần đảo của những người có phúc, vì dù đã biết từ mẹ mình rằng chàng sẽ chết nếu giết Hector, còn nếu không làm thế thì chàng sẽ trở về nhà và sống đến già, chàng vẫn dám chọn cứu giúp người yêu mình là Patroclus và, 180a trả thù cho chàng, không chỉ chết vì chàng mà còn chết theo chàng khi chàng đã chết. Vì thế các vị thần hết sức ngưỡng mộ và đặc biệt tôn vinh chàng, vì chàng đã quý trọng người yêu mình đến thế.
“Aeschylus nói nhảm khi cho rằng Achilles là người yêu của Patroclus; Achilles đẹp hơn không chỉ Patroclus mà còn hơn tất cả các anh hùng, lại chưa mọc râu, và trẻ hơn nhiều, như Homer nói. Thật ra, các vị thần tôn vinh đức hạnh này trong tình yêu hơn hết, 180b nhưng họ còn ngưỡng mộ, quý trọng và ban thưởng nhiều hơn khi người được yêu thương mến người yêu mình, hơn là khi người yêu thương mến người được yêu. Vì người yêu thì thần thánh hơn người được yêu, bởi người ấy được vị thần nhập vào. Vì thế họ đã tôn vinh Achilles hơn Alcestis, đưa chàng đến Quần đảo của những người có phúc.
“Vậy tôi khẳng định rằng Eros là vị thần lâu đời nhất, đáng tôn kính nhất và có quyền năng nhất trong việc giúp con người đạt được đức hạnh và hạnh phúc, cả khi sống lẫn sau khi chết.”