Yến tiệc

Lời giới thiệu

Năm 416 TCN, nhà thơ trẻ Agathon đoạt giải bi kịch tại lễ hội Lenaea ở Athens, và tối hôm sau anh mở tiệc mời vài người bạn. Trong số đó có thầy thuốc Eryximachus, nhà soạn hài kịch Aristophanes, và Socrates. Thay vì uống say sưa, các vị khách đồng ý dành buổi tối cho những bài diễn từ, mỗi người ca ngợi Eros, vị thần tình yêu, hay nhất mà mình có thể. Nhiều năm sau, khi Agathon đã rời Athens và Alcibiades đã chết, toàn bộ buổi tối ấy được Apollodorus, một môn đồ tận tụy của Socrates, kể lại theo lời Aristodemus, người đã có mặt hôm ấy. Yến tiệc chính là lời kể ấy: một cuộc đối thoại mang hình thức một bữa tiệc, và là một trong những tác phẩm được dựng nên hoàn hảo nhất của văn chương cổ đại.

Các bài diễn từ lần lượt vươn cao hơn nhau. Phaedrus ca ngợi Eros là vị thần lâu đời nhất và là nguồn của lòng can đảm và sự hy sinh. Pausanias phân biệt một tình yêu bình dân hướng về thân xác với một tình yêu thiên thượng tìm kiếm đức hạnh của người được yêu. Eryximachus mở rộng tình yêu ra toàn bộ tự nhiên, đến y thuật, âm nhạc và các mùa. Aristophanes, khi đã hết nấc, kể huyền thoại nổi tiếng về những con người tròn trịa bị thần Zeus cắt làm đôi, mỗi nửa mãi mãi đi tìm nửa kia của mình. Agathon, trong một màn trình diễn văn phong chói lọi, ca ngợi Eros là vị thần trẻ nhất, mềm mại nhất và đẹp nhất.

Rồi Socrates lên tiếng, và cuộc đối thoại đổi giọng. Chỉ bằng vài câu hỏi, ông cho Agathon thấy rằng tình yêu luôn là tình yêu dành cho một điều mà nó thiếu, và vì thế bản thân nó không thể là đẹp. Rồi ông thuật lại những gì có lần ông học được từ Diotima, một người phụ nữ khôn ngoan xứ Mantinea. Bà dạy ông rằng Eros chẳng phải thần cũng chẳng phải người phàm, mà là một vị thần linh lớn ở giữa hai cõi, con của Poros và Penia, tức Phương kế và Nghèo khó, luôn thiếu thốn và luôn xoay xở; và vì thế Eros là triết gia, người yêu mến sự khôn ngoan. Điều mà mọi người đều khao khát là điều thiện thuộc về mình mãi mãi; và vì bản tính phải chết chỉ có thể dự phần vào sự bất tử bằng cách sinh sản, nên tình yêu là sự sinh nở trong cái đẹp, cả về thân xác lẫn về linh hồn: trong con cái, trong thi ca, trong luật pháp, trong đức hạnh.

Ở trung tâm của cuộc đối thoại là lời Diotima kể về cuộc đi lên của tình yêu: từ một thân thể đẹp đến mọi thân thể đẹp, từ thân thể đến linh hồn, từ linh hồn đến những nếp sống và luật pháp, từ đó đến các ngành hiểu biết, cho đến khi cuối cùng người yêu được chiêm ngưỡng chính cái đẹp, vĩnh cửu, bất biến, thuần khiết và không pha tạp, mà mọi vật đẹp đều dự phần vào. Bà nói, chính ở đó, nếu có nơi nào, thì đời người đáng sống. Những trang viết này đã định hình toàn bộ truyền thống tư tưởng về tình yêu và cái đẹp về sau, từ Plotinus và Augustine, qua Dante và thời Phục hưng, cho đến tận ngày nay; chính cụm từ “tình yêu Platon” cũng bắt nguồn từ đây.

Rồi cánh cửa bật mở và Alcibiades bước vào, say khướt, đầu đội vòng thường xuân. Thay vì ca ngợi Eros, ông ca ngợi Socrates: một bức tượng Silenus, xấu xí bên ngoài mà bên trong đầy những tượng thần bằng vàng; một con người đã cưỡng lại sắc đẹp của ông, chân trần chịu đựng sương giá ở Potidaea, cứu mạng ông trên chiến trường và bình thản bước đi giữa cuộc tháo chạy ở Delium. Bức chân dung Socrates hiện lên ở đây là bức đầy đủ nhất trong toàn bộ tác phẩm của Platon. Bữa tiệc kết thúc lúc rạng đông, khi Socrates vẫn còn đàm luận, những người khác đã ngủ, và vị triết gia ra đi để sống một ngày như mọi ngày. Bản dịch này được thực hiện từ văn bản Hy Lạp trong ấn bản Oxford của John Burnet. Các con số bên lề (172a, 172b …) là số trang Stephanus được dùng trong mọi ấn bản và bản dịch Platon, để có thể tìm và trích dẫn bất cứ đoạn nào.