Khổng Tử

Khổng Tử — tên thật là Khổng Khâu, được tôn xưng là Khổng Phu Tử — sinh năm 551 TCN tại nước Lỗ nhỏ bé, nay thuộc tỉnh Sơn Đông ở miền đông Trung Hoa. Gia đình ông thuộc tầng lớp quý tộc thấp và đã sa sút; cha ông mất khi ông còn nhỏ, và ông lớn lên trong cảnh nghèo khó. Thời trẻ, ông làm những chức việc nhỏ như coi kho lúa và chăn nuôi gia súc, và theo lời chính ông, năm mười lăm tuổi ông “dốc chí vào việc học”.

Trung Hoa thời ông bị chia cắt thành nhiều nước tranh hùng, trên danh nghĩa vẫn thần phục nhà Chu đang suy yếu. Khổng Tử hướng về các bậc khai sáng nhà Chu, nhất là Chu Công, xem đó là mẫu mực của một nền cai trị dựa trên đức và lễ chứ không dựa trên vũ lực. Ông thu nhận học trò thuộc mọi tầng lớp xã hội — tương truyền có tới ba nghìn người — và dạy họ các kinh điển về thi ca, lịch sử và lễ nghi, cùng việc tu dưỡng nhân cách. Ông từng làm quan một thời gian ở nước Lỗ, rồi vào khoảng năm mươi lăm tuổi, ông bắt đầu nhiều năm chu du từ nước này sang nước khác để tìm một vị vua chịu đem học thuyết của ông ra thực hành. Không ai làm như vậy. Lúc tuổi già, ông trở về nước Lỗ và mất ở đó năm 479 TCN.

Ông không tự viết sách. Những lời nói và các cuộc đàm đạo của ông được học trò và môn đồ đời sau sưu tập thành Luận Ngữ, cuốn sách cùng với những lời chú giải của các học giả đời sau đã trở thành nền tảng giáo dục ở Trung Hoa suốt hơn hai nghìn năm, và lan truyền sang Triều Tiên, Nhật Bản và Việt Nam. Từ thế kỷ II TCN, Nho học là nền tảng của các kỳ thi cử triều đình, và ở mọi huyện trong đế quốc đều có văn miếu thờ Khổng Tử.

Học thuyết của ông xoay quanh chữ nhân, phẩm chất làm cho con người trở nên trọn vẹn là người; chữ lễ, những nghi thức và khuôn phép đem lại trật tự và vẻ đẹp cho các mối quan hệ giữa người với người; chữ hiếu, việc học, và hình mẫu người quân tử, người có uy tín nhờ đức hạnh chứ không nhờ dòng dõi. Hiếm có nhà tư tưởng nào trong lịch sử đã định hình cuộc sống của nhiều người đến thế trong thời gian dài đến thế.