Buổi sáng cuối cùng

Echecrates: Vậy thì những câu chuyện hôm ấy là gì, anh nói xem?

Phaidon: Tôi sẽ cố kể cho anh mọi chuyện từ đầu. Những ngày trước đó, tôi và những người khác cũng vẫn thường đến thăm Socrates. Chúng tôi tụ họp từ sáng sớm ở tòa án nơi phiên xử đã diễn ra, vì nó ở gần nhà ngục. Ngày nào chúng tôi cũng chờ, trò chuyện với nhau, cho đến khi cửa ngục mở, vì ngục không mở sớm; và khi cửa mở, chúng tôi vào gặp Socrates và thường ở với ông suốt cả ngày. Hôm ấy chúng tôi tụ họp sớm hơn thường lệ; vì chiều hôm trước, 59e khi rời khỏi ngục, chúng tôi được tin con thuyền từ Delos đã về. Vì vậy chúng tôi hẹn nhau đến chỗ quen thuộc càng sớm càng tốt. Chúng tôi đến, và người gác cổng vẫn thường mở cửa cho chúng tôi bước ra bảo chúng tôi hãy chờ, đừng vào cho đến khi ông ta bảo. “Hội đồng Mười Một,”¹ ông ta nói, “đang tháo xiềng cho Socrates và ra lệnh rằng hôm nay ông ấy phải chết.”

Một lát sau ông ta quay lại và bảo chúng tôi vào. Bước vào, 60a chúng tôi thấy Socrates vừa được tháo xiềng, và Xanthippe — anh biết bà ấy đấy — đang ngồi bên ông, tay bế đứa con nhỏ của ông. Thấy chúng tôi, Xanthippe òa lên than khóc và nói những lời mà đàn bà vẫn thường nói: “Socrates ơi, đây là lần cuối bạn bè ông được nói chuyện với ông, và ông với họ.” Socrates nhìn sang Criton mà nói: “Criton, cho ai đó đưa bà ấy về nhà đi.”

Vài người nhà của Criton dẫn bà đi, bà vừa đi vừa kêu khóc 60b và đấm ngực. Còn Socrates ngồi dậy trên giường, co chân lại, lấy tay xoa, và vừa xoa ông vừa nói: “Lạ lùng thay, các bạn ơi, cái mà người đời gọi là khoái lạc! Nó có quan hệ kỳ diệu biết bao với cái dường như là đối nghịch của nó, tức là đau đớn! Hai thứ ấy không chịu đến với con người cùng một lúc; nhưng nếu ai đuổi theo một thứ và bắt được nó, thì hầu như bao giờ cũng buộc phải bắt luôn cả thứ kia, cứ như thể chúng là hai sinh vật bị buộc vào 60c cùng một cái đầu. Tôi nghĩ,” ông nói, “nếu Aesop mà để ý đến điều này, hẳn ông ta đã sáng tác một truyện ngụ ngôn: rằng vị thần muốn hòa giải hai kẻ đang gây chiến với nhau, nhưng không làm được, bèn buộc đầu chúng lại với nhau; vì thế, hễ ai gặp thứ này thì sau đó thứ kia cũng theo đến. Chính tôi dường như cũng đang gặp chuyện như vậy: vì cái xiềng mà chân tôi bị đau, giờ đây khoái cảm dường như đã theo sau mà đến.”

Cebes liền tiếp lời: “Thề có thần Zeus, Socrates, may mà anh nhắc tôi. Về những 60d bài thơ anh đã làm, khi chuyển các truyện ngụ ngôn của Aesop thành thơ, và bài thánh ca dâng thần Apollo, đã có vài người hỏi tôi, và hôm kia cả Evenus² cũng hỏi: anh nghĩ gì mà từ khi vào đây lại làm thơ, trong khi trước kia anh chưa bao giờ làm. Vậy nếu anh muốn tôi có câu trả lời cho Evenus khi ông ta hỏi lại — mà tôi biết chắc ông ta sẽ hỏi — thì hãy bảo tôi nên nói gì.”

“Vậy hãy nói với ông ấy sự thật, Cebes,” ông nói, “rằng tôi làm những bài thơ ấy không phải vì muốn ganh đua với ông ấy hay với thơ của ông ấy — 60e vì tôi biết điều đó chẳng dễ gì — mà là để thử tìm hiểu ý nghĩa của mấy giấc mơ, và để làm tròn bổn phận với thần linh, phòng khi đó chính là thứ âm nhạc mà chúng vẫn thường truyền cho tôi làm. Chuyện là thế này. Trong quãng đời đã qua, cùng một giấc mơ vẫn thường đến với tôi, khi thì hiện ra dưới hình dạng này, khi thì dưới hình dạng khác, nhưng luôn nói cùng một điều: ‘Socrates,’ nó nói, ‘hãy làm âm nhạc và chuyên tâm vào đó.’³

“Trước đây tôi cứ nghĩ giấc mơ thúc giục và khích lệ tôi 61a làm chính điều tôi vẫn đang làm: như người ta cổ vũ những người chạy đua, giấc mơ cũng cổ vũ tôi làm điều tôi đang làm, tức là làm âm nhạc, vì triết học là thứ âm nhạc cao nhất, và đó chính là việc tôi vẫn làm. Nhưng giờ đây, sau phiên tòa, khi lễ hội của vị thần còn ngăn không cho tôi chết, tôi nghĩ rằng nếu quả thật giấc mơ truyền cho tôi làm thứ âm nhạc thông thường này, thì tôi không nên trái lời mà nên làm; vì sẽ an toàn hơn nếu tôi không ra đi trước khi làm tròn bổn phận 61b bằng cách làm thơ theo lời giấc mơ. Vậy nên trước hết tôi làm một bài thơ dâng vị thần đang được cử hành lễ; sau vị thần, tôi nghĩ rằng một nhà thơ, nếu thực sự muốn là nhà thơ, thì phải sáng tác truyện kể chứ không phải lý lẽ, mà bản thân tôi lại chẳng phải người giỏi kể chuyện; vì thế tôi lấy những truyện có sẵn trong tay mà tôi thuộc, tức là truyện ngụ ngôn của Aesop, và chuyển thành thơ những truyện đầu tiên tôi gặp. Vậy hãy nói với Evenus như thế, Cebes; gửi lời chào ông ấy, và bảo ông ấy, nếu khôn ngoan, hãy theo tôi càng sớm càng tốt. 61c Hôm nay tôi ra đi, có vẻ là thế, vì người Athens ra lệnh như vậy.”

Simmias nói: “Anh khuyên Evenus điều gì vậy, Socrates! Tôi đã gặp ông ta nhiều lần, và theo những gì tôi thấy, ông ta chẳng đời nào tự nguyện nghe theo anh đâu.”

“Sao vậy?” ông nói. “Evenus chẳng phải là triết gia sao?”

“Tôi nghĩ là phải,” Simmias đáp.

“Vậy thì Evenus sẽ sẵn lòng, và bất cứ ai dự phần vào triết học một cách xứng đáng cũng vậy. Tuy nhiên có lẽ ông ấy sẽ không tự dùng bạo lực với chính mình, vì người ta nói rằng điều đó không được phép.” Vừa nói ông vừa buông 61d hai chân xuống đất, và cứ ngồi như thế suốt phần còn lại của cuộc trò chuyện.

1. Cơ quan phụ trách nhà ngục và việc thi hành án tử hình. ↩
2. Evenus xứ Paros, một nhà ngụy biện kiêm nhà thơ hạng thường, dạy học lấy tiền; ông được nhắc đến trong Lời biện hộ. ↩
3. Từ mousike trong tiếng Hy Lạp bao gồm mọi nghệ thuật của các nàng Muse, trước hết là thi ca. Vì thế lời truyền trong giấc mơ có thể chỉ triết học, hoặc chỉ thi ca theo nghĩa thông thường. ↩