Phaidon

Lời giới thiệu

Vào ngày con thuyền thiêng trở về từ Delos, bạn bè của Socrates tụ họp ở nhà tù từ lúc tờ mờ sáng. Đó là ngày cuối cùng của ông. Một thời gian sau, tại thành Phlius ở bán đảo Peloponnese, Echecrates nhờ Phaidon xứ Elis, người đã có mặt hôm ấy, kể lại cho ông mọi điều đã được nói và làm; và lời kể của Phaidon chính là cuộc đối thoại mà chúng ta đọc. Phaidon nhớ lại một sự pha trộn cảm xúc kỳ lạ: không phải lòng thương xót như người ta vẫn có trước cái chết của một người bạn, mà là một thứ cảm giác kinh ngạc, vì Socrates trông thật hạnh phúc, và ngày hôm ấy trôi qua, như mọi khi, trong triết học.

Vấn đề của ngày hôm ấy chính là cái chết. Vì sao một triết gia lại vui mừng khi chết, mà vẫn không được tự kết liễu đời mình? Socrates trả lời rằng triết học chẳng phải gì khác mà là sự tập luyện để chết: linh hồn thu mình lại, tách khỏi thân xác cùng những khoái lạc, nỗi sợ và những điều làm nó xao nhãng, để chỉ bằng tư duy mà nhìn thấy sự vật đúng như chúng là. Nếu đúng như thế, thì cái chết chính là đích đến mà triết gia đã theo đuổi suốt đời. Nhưng hai người bạn trẻ đến từ Thebes của ông, Simmias và Cebes, không dễ dàng buông tha ông. Biết đâu linh hồn lại chẳng tan đi như làn khói vào lúc chết? Mọi sự tùy thuộc vào việc linh hồn có bất tử hay không.

Tiếp theo đó, lần lượt là những luận chứng đã định hình tư tưởng phương Tây về linh hồn suốt hai mươi bốn thế kỷ: rằng các cái đối nghịch sinh ra từ các cái đối nghịch, nên người sống sinh ra từ người chết cũng như người chết từ người sống; rằng học tập là hồi tưởng những gì linh hồn đã biết trước khi sinh ra; rằng linh hồn gần gũi với cái vô hình và bất biến, còn thân xác gần gũi với cái hữu hình và hư hoại. Simmias phản bác rằng linh hồn có thể giống như sự hài hòa của cây đàn lia, vốn tiêu vong cùng với cây đàn; Cebes thì cho rằng linh hồn có thể sống lâu hơn nhiều thân xác, như người thợ dệt mặc rách nhiều chiếc áo choàng, nhưng rốt cuộc vẫn tiêu vong. Đến đây cuộc đối thoại dừng lại, và Socrates cảnh tỉnh các bạn mình về điều bất hạnh lớn nhất: đi đến chỗ căm ghét chính lý lẽ.

Câu trả lời ông đưa ra sau đó là đoạn quan trọng nhất của cuộc đối thoại. Socrates kể lại rằng thuở trẻ ông đã hy vọng tìm thấy nguyên nhân thật sự của sự vật trong khoa học về tự nhiên và nơi Anaxagoras, rồi thất vọng; rằng sau đó ông đã dấn thân vào một “chuyến hải hành thứ hai”, tìm chân lý của những gì tồn tại trong lý lẽ; và rằng ông đã đi đến giả thiết về các Mô thức — cái đẹp tự thân, cái thiện tự thân, cái lớn tự thân — mà nhờ chúng mọi vật đẹp, tốt và lớn mới là chính chúng. Ở đây Platon trình bày, đầy đủ hơn bất cứ chỗ nào trước đó, học thuyết Mô thức và phương pháp giả thiết, nền móng cho toàn bộ triết học về sau của ông. Từ đó Socrates rút ra chứng minh cuối cùng: linh hồn, vốn mang sự sống đến cho bất cứ cái gì nó đi vào, không bao giờ có thể tiếp nhận cái chết, và vì thế là bất tử và không thể tiêu vong.

Cuộc đối thoại khép lại bằng một huyền thoại về trái đất thật và về sự phán xét các linh hồn, rồi bằng cảnh Socrates qua đời: buổi tắm, lời từ biệt gia đình, những giọt nước mắt của người cai ngục, chén thuốc được uống cạn một cách bình thản, và những lời cuối cùng ông nói với Criton. Hiếm có trang văn nào trong bất cứ nền văn học nào được đọc nhiều đến thế. Bản dịch này được thực hiện từ văn bản Hy Lạp trong ấn bản Oxford của John Burnet. Các con số bên lề (57a, 57b …) là số trang Stephanus được dùng trong mọi ấn bản và bản dịch Platon, để có thể tìm và trích dẫn bất cứ đoạn nào.