Vì sao không được tự kết liễu đời mình
61d–63e
Thế rồi Cebes hỏi ông: “Anh nói vậy là sao, Socrates, rằng không được phép tự dùng bạo lực với chính mình, mà triết gia lại sẵn lòng đi theo người đang chết?”
“Sao vậy, Cebes? Anh và Simmias chưa từng nghe nói về những điều như thế khi ở với Philolaus sao?”1
“Chẳng nghe được điều gì rõ ràng cả, Socrates.”
“Thì chính tôi cũng chỉ nói về chúng theo những gì nghe được; nhưng những gì tôi tình cờ nghe được thì tôi chẳng ngại gì mà không kể. Mà có lẽ 61e điều thích hợp nhất cho người sắp lên đường sang bên kia là xem xét và kể chuyện về cuộc hành trình ấy, xem chúng ta nghĩ nó ra sao. Vì trong khoảng thời gian còn lại cho đến lúc mặt trời lặn, người ta còn có thể làm gì khác?”
“Vậy thì vì lẽ gì, Socrates, người ta nói rằng không được phép tự sát? Tôi đã từng nghe Philolaus nói, như anh vừa hỏi, khi ông ấy sống ở chỗ chúng tôi, và nghe cả một số người khác nữa, rằng không được làm điều ấy; nhưng tôi chưa bao giờ nghe ai nói điều gì rõ ràng về chuyện đó.”
62a “Vậy thì phải vững lòng,” ông nói, “vì có lẽ anh sẽ được nghe. Nhưng có lẽ anh sẽ thấy lạ khi điều này, trong mọi điều, lại là điều duy nhất không có ngoại lệ, và không bao giờ xảy ra với con người như những chuyện khác, rằng vào một lúc nào đó và đối với một số người, chết đi lại tốt hơn sống; và nếu đối với một số người, chết đi là tốt hơn, có lẽ anh sẽ thấy lạ khi những người ấy không được phép tự mang lại điều tốt ấy cho mình, mà phải chờ một ân nhân khác.”
Cebes khẽ cười và nói: “Có thần Zeus biết!” — nói theo giọng quê mình.2
62b “Nói như thế,” Socrates nói, “thì quả là có vẻ phi lý; nhưng có lẽ điều đó cũng có lý lẽ của nó. Điều được nói trong các giáo lý bí truyền về chuyện này, rằng con người chúng ta đang ở trong một thứ trạm canh và không được tự giải thoát hay bỏ trốn khỏi đó,3 đối với tôi là một điều lớn lao và không dễ thấu suốt. Tuy vậy, Cebes, điều này thì tôi thấy nói đúng: rằng chính các vị thần chăm lo cho chúng ta, và con người chúng ta là một trong những tài sản của các vị thần. Hay anh không nghĩ vậy?”
“Tôi nghĩ vậy,” Cebes nói.
62c “Vậy thì,” ông nói, “nếu một trong những tài sản của anh tự giết chết mình khi anh chưa hề cho biết là anh muốn nó chết, anh há chẳng giận nó, và nếu có cách nào trừng phạt, anh há chẳng trừng phạt nó sao?”
“Chắc chắn rồi,” anh ta đáp.
“Vậy có lẽ, theo nghĩa ấy, không phải là phi lý khi cho rằng không được tự sát trước khi thần linh gửi đến một sự bắt buộc nào đó, như sự bắt buộc đang đến với tôi lúc này.”
“Điều đó có vẻ hợp lẽ,” Cebes nói. “Nhưng điều anh vừa nói, rằng các triết gia sẵn lòng 62d chết một cách dễ dàng, thì có vẻ kỳ quặc, Socrates, nếu điều chúng ta vừa nói là hợp lý — rằng chính thần linh chăm lo cho chúng ta và chúng ta là tài sản của thần. Vì thật vô lý nếu những người khôn ngoan nhất lại không buồn phiền khi rời bỏ sự phục dịch này, nơi họ được những người trông coi giỏi nhất trông coi, tức là các vị thần. Người khôn ngoan hẳn không thể nghĩ rằng một khi được tự do, mình sẽ tự chăm lo cho mình tốt hơn. Một kẻ ngu dại thì có lẽ nghĩ rằng phải trốn khỏi 62e chủ mình, mà không suy nghĩ rằng không nên trốn khỏi một người chủ tốt, mà phải ở bên người ấy càng lâu càng tốt; vì thế hắn sẽ bỏ trốn một cách thiếu suy nghĩ. Còn người có trí khôn thì hẳn luôn mong được ở bên người tốt hơn mình. Như vậy, Socrates, điều có lẽ đúng lại là điều ngược với điều vừa nói: người khôn ngoan nên buồn phiền khi chết, còn kẻ ngu dại thì nên vui mừng.”
Nghe vậy, Socrates có vẻ hài lòng với sự 63a kiên trì của Cebes, và nhìn chúng tôi, ông nói: “Cebes lúc nào cũng săn tìm lý lẽ, và chẳng bao giờ chịu tin ngay bất cứ điều gì người ta nói.”
Simmias nói: “Nhưng lần này, Socrates, chính tôi cũng thấy Cebes nói có lý. Vì cớ gì những người thực sự khôn ngoan lại muốn trốn khỏi những người chủ tốt hơn mình và nhẹ nhàng chia tay họ? Và tôi thấy Cebes đang nhắm lý lẽ của anh ấy vào anh, vì anh coi nhẹ đến thế việc rời bỏ chúng tôi và những đấng cai quản tốt lành, như chính anh thừa nhận, tức là các vị thần.”
63b “Các anh nói phải,” ông nói. “Tôi hiểu các anh muốn nói rằng tôi phải tự biện hộ về điều này như trước tòa.”
“Đúng thế,” Simmias nói.
“Vậy thì,” ông nói, “tôi hãy thử biện hộ trước các anh một cách thuyết phục hơn trước các thẩm phán. Vì tôi, Simmias và Cebes ạ, nếu tôi không tin rằng trước hết tôi sẽ đến với những vị thần khác khôn ngoan và tốt lành, rồi sau đó đến với những người đã khuất tốt hơn những người ở đây, thì tôi sẽ sai khi không buồn phiền trước cái chết. Nhưng thực ra, các anh hãy biết chắc rằng tôi hy vọng 63c sẽ đến với những người tốt — điều này thì tôi không dám quả quyết hoàn toàn; nhưng việc tôi sẽ đến với các vị thần là những người chủ hoàn toàn tốt lành, thì các anh hãy biết chắc rằng nếu có điều gì thuộc loại này mà tôi dám quả quyết, thì đó chính là điều ấy. Vì thế mà tôi không buồn phiền như vậy, trái lại tôi có niềm hy vọng tốt đẹp rằng có một điều gì đó dành cho người đã chết, và, như người xưa vẫn nói, điều ấy tốt đẹp hơn nhiều cho người tốt so với kẻ xấu.”
“Thế thì sao, Socrates?” Simmias nói. “Anh định ra đi mà giữ ý nghĩ ấy cho riêng mình, hay anh sẽ chia sẻ nó với chúng tôi? 63d Vì tôi thấy đây cũng là một điều tốt chung cho cả chúng tôi, và đồng thời đó cũng sẽ là lời biện hộ của anh, nếu anh thuyết phục được chúng tôi về những điều anh nói.”
“Tôi sẽ cố,” ông nói. “Nhưng trước hết chúng ta hãy xem Criton đây, có vẻ như từ nãy đã muốn nói điều gì.”
“Chẳng có gì khác, Socrates,” Criton nói, “ngoài việc người sẽ đưa thuốc độc cho anh cứ nói với tôi từ nãy rằng tôi phải bảo anh nói càng ít càng tốt. Ông ta nói rằng khi trò chuyện người ta nóng người lên, mà không được để điều gì như thế cản trở 63e tác dụng của thuốc; nếu không, những người làm vậy đôi khi phải uống đến hai, thậm chí ba lần.”
Socrates nói: “Kệ ông ta. Cứ để ông ta chuẩn bị phần việc của mình sao cho đủ đưa hai lần, và nếu cần thì ba lần.”
“Tôi cũng đoán là anh sẽ nói vậy,” Criton nói, “nhưng ông ta cứ làm phiền tôi mãi.”
“Kệ ông ta,” ông nói.