Triết học là sự luyện tập cái chết

“Vậy thì, thưa các vị thẩm phán của tôi, giờ đây tôi muốn trình bày với các vị vì sao tôi thấy lẽ tự nhiên là một người đã thực sự sống cả đời trong triết học thì sẽ vững lòng khi sắp chết, 64a và tràn đầy hy vọng rằng ở bên kia mình sẽ nhận được những điều tốt đẹp lớn nhất khi đã qua đời. Vì sao lại như vậy, Simmias và Cebes, tôi sẽ cố giải thích.

“Bởi vì có vẻ như tất cả những ai dấn thân vào triết học một cách đúng đắn đều chẳng làm gì khác, dù người khác không nhận ra, ngoài việc tập chết và tập làm người đã chết. Nếu điều đó là thật, thì hẳn sẽ thật kỳ quặc nếu suốt cả đời chẳng mong mỏi gì khác ngoài điều ấy, rồi khi nó đến lại phẫn uất trước chính cái điều mình đã từ lâu mong mỏi và luyện tập.”

Simmias bật cười và nói: “Thề có thần Zeus, Socrates, 64b anh đã làm tôi bật cười, dù vừa nãy tôi chẳng có chút lòng dạ nào để cười. Tôi nghĩ phần đông người ta mà nghe điều ấy hẳn sẽ cho rằng nói về các triết gia như thế là rất đúng — và người ở quê tôi¹ hẳn sẽ hết sức đồng tình — rằng các triết gia thực ra đã chết dở, và chính họ biết rõ các triết gia đáng bị như vậy.”

“Và họ sẽ nói đúng, Simmias, trừ chỗ họ cho rằng mình biết rõ. Vì họ không biết các triết gia đích thực chết dở theo nghĩa nào, đáng chết theo nghĩa nào, và đáng chết một cái chết như thế nào.

64c “Chúng ta hãy nói chuyện với nhau,” ông nói, “và gác những người kia lại. Chúng ta có cho rằng cái chết là một điều gì đó không?”

“Chắc chắn rồi,” Simmias đáp.

“Phải chăng nó chẳng gì khác hơn là sự tách rời của linh hồn khỏi thân xác? Và chết rồi chẳng phải là thế này sao: thân xác đã tách khỏi linh hồn, trở nên riêng biệt, tự nó một mình; còn linh hồn đã tách khỏi thân xác, tồn tại riêng biệt, tự nó một mình? Cái chết có thể là gì khác ngoài điều ấy?”

“Không, chính là điều ấy,” anh ta đáp.

“Vậy bạn tốt của tôi, hãy xem anh có đồng ý với tôi về những điều tiếp theo không, 64d vì tôi nghĩ từ đó chúng ta sẽ hiểu rõ hơn điều mình đang xem xét. Anh có thấy việc ham mê những thứ gọi là khoái lạc như ăn uống là điều xứng với một triết gia không?”

“Hoàn toàn không, Socrates,” Simmias nói.

“Còn khoái lạc tình dục thì sao?”

“Càng không.”

“Còn những cách chăm sóc thân xác khác thì sao? Anh có nghĩ một người như thế coi trọng chúng không? Chẳng hạn sở hữu áo quần, giày dép sang trọng và những thứ trang sức khác cho thân xác — anh nghĩ người ấy coi trọng hay coi khinh chúng, 64e trừ phi thật sự cần thiết phải có?”

“Tôi nghĩ người ấy coi khinh chúng,” anh ta nói, “ít ra là triết gia đích thực.”

“Vậy anh có nghĩ,” ông nói, “rằng nói chung mối bận tâm của người như thế không hướng về thân xác, mà trong chừng mực có thể, người ấy tránh xa nó và quay về với linh hồn?”

“Tôi nghĩ vậy.”

“Vậy trước hết, chẳng phải rõ ràng là trong những việc như thế, 65a triết gia hơn hẳn những người khác, ở chỗ giải thoát linh hồn càng nhiều càng tốt khỏi sự gắn bó với thân xác sao?”

“Có vẻ là vậy.”

“Và phần đông người ta nghĩ, Simmias ạ, rằng kẻ nào chẳng thấy thú vị gì trong những thứ ấy và chẳng dự phần vào chúng thì không đáng sống, và kẻ nào chẳng bận tâm gì đến những khoái lạc đến qua thân xác thì cũng gần như đã chết rồi.”

“Anh nói hoàn toàn đúng.”

“Thế còn chính việc đạt được trí tuệ thì sao? Thân xác là trở ngại hay không, nếu người ta mang nó theo 65b làm bạn đồng hành trong cuộc tìm kiếm? Tôi muốn nói đại loại thế này: thị giác và thính giác có đem lại cho con người chút chân lý nào không, hay đúng như các nhà thơ vẫn luôn lặp đi lặp lại với chúng ta, rằng chúng ta chẳng nghe thấy và chẳng nhìn thấy điều gì cho chính xác? Mà nếu những giác quan này của thân xác còn không chính xác, không rõ ràng, thì những giác quan khác càng khó mà như thế, vì chúng đều kém hơn những giác quan này. Hay anh không nghĩ vậy?”

“Tôi hoàn toàn nghĩ vậy,” anh ta đáp.

“Vậy khi nào,” ông nói, “linh hồn nắm bắt được chân lý? Vì hễ khi nào nó cố xem xét điều gì cùng với thân xác, thì rõ ràng lúc ấy nó bị thân xác lừa dối.”

65c “Anh nói đúng.”

“Vậy chẳng phải chính trong khi suy luận, nếu có ở đâu đó, mà một điều gì đó của thực tại trở nên hiển hiện với nó sao?”

“Phải.”

“Và hẳn nó suy luận tốt nhất khi không có điều nào trong số ấy quấy rầy nó, dù là thính giác, thị giác, đau đớn hay khoái lạc nào, mà khi nó trở nên tự nó một mình càng nhiều càng tốt, gạt thân xác sang một bên, và trong chừng mực có thể, không gắn bó hay tiếp xúc với thân xác, mà vươn tới thực tại.”

“Đúng vậy.”

“Và chẳng phải chính ở đây linh hồn của triết gia 65d coi khinh thân xác hơn hết, trốn chạy khỏi nó và tìm cách được tự nó một mình sao?”

“Có vẻ là vậy.”

1. Simmias muốn nói người Thebes, vốn nổi tiếng là ham thích những thú vui ăn uống. ↩