Nhận thức không cần thân xác

“Thế còn những điều như thế này thì sao, Simmias? Chúng ta có nói rằng có cái công chính tự thân hay không?”

“Thề có thần Zeus, chắc chắn chúng ta có nói vậy.”

“Và cả cái đẹp, cái thiện tự thân nữa?”

“Sao lại không?”

“Vậy anh đã bao giờ nhìn thấy điều nào trong số đó bằng mắt chưa?”

“Chưa bao giờ,” anh ta đáp.

“Hay anh đã nắm bắt được chúng bằng một giác quan nào khác của thân xác? Tôi muốn nói tất cả những điều thuộc loại này, chẳng hạn sự lớn, sức khỏe, sức mạnh, và nói gọn lại, bản thể của mọi thứ khác, tức là cái mà mỗi thứ 65e thực sự là. Có phải nhờ thân xác mà người ta chiêm ngưỡng được cái chân thật nhất nơi chúng, hay đúng hơn là thế này: ai trong chúng ta chuẩn bị đầy đủ nhất và chính xác nhất để tư duy chính từng sự vật tự thân mà mình đang xem xét, người ấy sẽ đến gần nhất với sự nhận biết từng sự vật?”¹

“Chắc chắn rồi.”

“Và chẳng phải người làm điều ấy một cách thuần khiết nhất là người tiếp cận từng sự vật, trong chừng mực có thể, chỉ bằng tư duy mà thôi, không đưa thị giác vào trong tư duy của mình, cũng không 66a kéo theo bất cứ giác quan nào khác vào việc suy luận, mà chỉ dùng tư duy thuần khiết, tự nó một mình, để cố săn tìm từng thực tại thuần khiết, tự nó một mình sao? Người ấy sẽ tách mình hết mức có thể khỏi mắt, khỏi tai, và có thể nói là khỏi toàn bộ thân xác, vì thân xác làm rối loạn linh hồn và không để linh hồn đạt được chân lý và trí tuệ mỗi khi linh hồn gắn bó với nó. Chẳng phải chính người ấy, Simmias, nếu có ai đó, sẽ đạt tới thực tại sao?”

“Anh nói thật đúng biết bao, Socrates,” Simmias nói.

66b “Vậy thì,” ông nói, “từ tất cả những điều ấy, những triết gia chân chính ắt phải đi đến một niềm tin đại loại như thế này, và nói với nhau những điều như sau: ‘Có vẻ như có một lối đi dẫn dắt chúng ta, vì chừng nào chúng ta còn mang thân xác và linh hồn chúng ta còn bị trộn lẫn với một điều xấu như thế, thì chúng ta sẽ chẳng bao giờ đạt được đầy đủ điều mình khao khát; mà điều đó, chúng ta nói, chính là chân lý. Vì thân xác gây cho chúng ta vô số bận bịu do nhu cầu tất yếu về 66c miếng ăn; hơn nữa, nếu bệnh tật ập đến, chúng cản trở cuộc săn tìm thực tại của chúng ta. Nó làm chúng ta đầy ắp những tình ái, dục vọng, sợ hãi, đủ thứ ảo ảnh và vô số chuyện vớ vẩn, đến nỗi, như người ta vẫn nói, vì nó mà thực sự chúng ta chẳng bao giờ có được một ý nghĩ nào cho ra hồn. Chiến tranh, nội loạn và chém giết chẳng do gì khác gây ra ngoài thân xác và những dục vọng của nó. Vì mọi cuộc chiến tranh đều xảy ra vì của cải, 66d mà chúng ta buộc phải kiếm của cải là vì thân xác, làm nô lệ cho việc chăm sóc nó; và vì tất cả những điều ấy mà chúng ta chẳng có thì giờ cho triết học. Tệ hại nhất là, nếu chúng ta có được chút thời giờ rảnh rỗi khỏi nó và quay sang xem xét điều gì, thì nó lại xen vào khắp nơi trong cuộc tìm tòi của chúng ta, gây ồn ào, rối loạn và làm chúng ta choáng váng, đến nỗi vì nó mà chúng ta không thể nhìn thấy chân lý. Thực sự chúng ta đã thấy rõ rằng, nếu có bao giờ muốn biết điều gì một cách thuần khiết, 66e chúng ta phải thoát khỏi nó và dùng chính linh hồn để chiêm ngưỡng chính các sự vật. Và khi ấy, có vẻ như chúng ta sẽ có được điều mình khao khát và tự nhận là mình yêu mến, tức là trí tuệ — khi chúng ta đã chết, như lý lẽ cho thấy, chứ không phải khi còn sống.

“‘Vì nếu không thể biết được điều gì một cách thuần khiết khi còn đi cùng thân xác, thì chỉ có một trong hai: hoặc chẳng ở đâu có thể đạt được sự hiểu biết, hoặc chỉ khi chúng ta đã chết; 67a vì khi ấy linh hồn mới tự nó một mình, tách khỏi thân xác, còn trước đó thì không. Và trong khi còn sống, có vẻ như chúng ta sẽ đến gần sự hiểu biết nhất nếu, trong chừng mực có thể, chúng ta không giao du, không gắn bó với thân xác, trừ khi hoàn toàn cần thiết, không để mình nhiễm bản tính của nó, mà giữ mình thanh sạch khỏi nó cho đến khi chính vị thần giải thoát chúng ta. Và như thế, thanh sạch và thoát khỏi sự ngu muội của thân xác, nhiều khả năng chúng ta sẽ ở cùng những người như mình và sẽ tự mình 67b nhận biết mọi điều thuần khiết, mà điều đó có lẽ chính là chân lý; vì có lẽ kẻ không thanh sạch không được phép chạm tới cái thanh sạch.’ Những điều như thế, Simmias ạ, tôi nghĩ rằng tất cả những người yêu thích học hỏi một cách đúng đắn ắt phải nói với nhau và tin như vậy. Hay anh không nghĩ thế?”

“Tôi nghĩ thế hơn bất cứ điều gì, Socrates.”

1. Đây là lần đầu tiên trong cuộc đối thoại Socrates nói đến cái về sau được gọi là các Mô thức hay Ý niệm: cái công chính tự thân, cái đẹp tự thân, cái thiện tự thân, được nắm bắt bằng tư duy chứ không phải bằng giác quan. ↩