Tôn Tử

Tôn Tử — thầy Tôn, tên thật là Võ — theo truyền thống là người nước Tề, làm tướng cho Ngô vương Hạp Lư vào cuối thế kỷ VI TCN, cùng thời với Khổng Tử. Sử gia Tư Mã Thiên, viết khoảng bốn thế kỷ sau, kể rằng nhà vua thử tài ông bằng cách bảo ông luyện các cung nữ thành quân lính; khi hai ái phi của vua, được giao làm đội trưởng, cười cợt trước mệnh lệnh của ông, Tôn Võ bèn cho chém cả hai, và những người còn lại tuân lệnh không một tiếng động. Tương truyền dưới sự chỉ huy của ông, nước Ngô đánh bại nước Sở hùng mạnh và chiếm được kinh đô nước ấy.

Ngoài ra không có mấy điều chắc chắn về cuộc đời ông, và giới học giả đã tranh luận lâu dài về việc phần nào trong sách do chính ông viết, phần nào được người đời sau hoàn thiện trong thời Chiến Quốc đầy biến động. Nhưng mười ba thiên mang tên ông đã lưu hành từ thế kỷ IV TCN: năm 1972, người ta tìm thấy trong một ngôi mộ đời Hán ở Ngân Tước Sơn, tỉnh Sơn Đông, một bản chép trên thẻ tre có câu chữ rất gần với văn bản ngày nay.

Binh pháp Tôn Tử là tác phẩm về chiến lược cổ nhất và có ảnh hưởng lớn nhất thế giới. Tư tưởng cốt lõi của sách là chiến tranh là việc sống còn của quốc gia, chỉ được tiến hành sau khi tính toán kỹ lưỡng, và thành tựu cao nhất là khuất phục kẻ địch mà không cần giao chiến. Sách dạy biết mình biết người, dùng mưu lừa địch, khai thác địa hình và thế của hoàn cảnh, và cách dùng gián điệp. Các tướng lĩnh, chính khách và nhà tư tưởng ở Trung Hoa, Nhật Bản, Triều Tiên và Việt Nam đã nghiên cứu sách này suốt hai nghìn năm; từ khi được dịch lần đầu sang một ngôn ngữ châu Âu năm 1772, sách đã được giới quân sự, các nhà lãnh đạo và người đọc đủ mọi tầng lớp trên khắp thế giới tìm đọc.