Thiên I · Học nhi

1.1

Khổng Tử nói: “Học mà thường xuyên ôn luyện điều đã học, chẳng phải là vui sao? Có bạn từ phương xa đến, chẳng phải là mừng sao? Người khác không biết đến mình mà mình không phiền giận, chẳng phải là người quân tử sao?”

1.2

Hữu Tử nói: “Người mà hiếu thảo với cha mẹ, kính nhường anh trưởng, lại thích phạm đến người trên, thì hiếm lắm; không thích phạm đến người trên mà lại thích gây loạn, thì chưa từng có. Người quân tử chăm lo cái gốc; gốc đã vững thì đạo sinh ra. Hiếu với cha mẹ và kính nhường anh trưởng, chẳng phải là gốc của đức nhân sao?”

1.3

Khổng Tử nói: “Lời nói khéo léo, nét mặt chiều lòng người, ít khi có đức nhân.”

1.4

Tăng Tử nói: “Mỗi ngày ta tự xét mình ba điều: làm việc cho người khác, có điều gì không hết lòng chăng? Giao du với bạn bè, có điều gì không giữ chữ tín chăng? Điều thầy truyền dạy, có điều gì chưa ôn luyện chăng?”

1.5

Khổng Tử nói: “Trị một nước có nghìn cỗ xe: phải kính cẩn trong công việc và giữ chữ tín; tiết kiệm trong việc chi dùng và thương yêu dân; sai khiến dân phải đúng thời vụ.”

1.6

Khổng Tử nói: “Người con em ở nhà phải hiếu thảo, ra ngoài phải kính nhường người trên, cẩn trọng và giữ chữ tín, thương yêu mọi người, gần gũi người có đức nhân. Làm được như thế rồi mà còn dư sức, thì hãy dùng để học văn chương.”

1.7

Tử Hạ nói: “Người biết trọng người hiền hơn trọng sắc đẹp; thờ cha mẹ thì hết sức mình; thờ vua thì dám hiến thân; giao du với bạn bè thì nói lời giữ chữ tín: người như thế, dù có người bảo là chưa học, ta cũng nhất định cho là đã học rồi.”

1.8

Khổng Tử nói: “Người quân tử không trang trọng thì không có uy nghiêm, việc học cũng không vững chắc. Hãy lấy trung và tín làm chủ. Đừng kết bạn với người không bằng mình. Có lỗi thì đừng ngại sửa.”

1.9

Tăng Tử nói: “Thận trọng việc tang lễ cha mẹ, tưởng nhớ tổ tiên đời xa, thì đức của dân sẽ trở về với sự đôn hậu.”

1.10

Tử Cầm hỏi Tử Cống: “Thầy đến nước nào cũng được nghe về chính sự của nước ấy. Đó là thầy cầu mà được, hay người ta tự đem đến cho thầy?” Tử Cống đáp: “Thầy nhờ ôn hòa, lương thiện, cung kính, tiết kiệm, khiêm nhường mà được như thế. Cách thầy cầu, chẳng phải là khác với cách người khác cầu sao?”

1.11

Khổng Tử nói: “Khi cha còn sống, hãy xem chí hướng của người con; khi cha đã mất, hãy xem việc làm của người con. Nếu ba năm không thay đổi đạo của cha, thì có thể gọi là hiếu.”

1.12

Hữu Tử nói: “Chỗ dùng của lễ, lấy hòa làm quý. Đạo của các vua đời trước, đẹp ở chỗ ấy; việc nhỏ việc lớn đều theo đó. Nhưng có chỗ không làm được: biết hòa mà cứ hòa, không lấy lễ mà tiết chế, thì cũng không làm được.”

1.13

Hữu Tử nói: “Giữ chữ tín mà gần với nghĩa, thì lời hứa có thể thực hiện được. Cung kính mà gần với lễ, thì tránh xa được nhục nhã. Nương tựa vào người mà không mất người đáng thân, thì cũng có thể tôn làm khuôn mẫu.”

1.14

Khổng Tử nói: “Người quân tử ăn không cầu no, ở không cầu yên, nhanh nhẹn trong việc làm mà thận trọng trong lời nói, tìm đến người có đạo để sửa mình: như thế có thể gọi là người hiếu học.”

1.15

Tử Cống hỏi: “Nghèo mà không xu nịnh, giàu mà không kiêu ngạo, thầy thấy thế nào?” Khổng Tử đáp: “Cũng được. Nhưng chưa bằng nghèo mà vui, giàu mà ưa lễ.” Tử Cống nói: “Kinh Thi có câu: ‘Như cắt như giũa, như đẽo như mài.’¹ Có phải là ý ấy chăng?” Khổng Tử nói: “Trò Tứ, nay ta mới có thể bàn Kinh Thi với trò được rồi! Ta nói điều đã qua, trò đã biết được điều sẽ đến.”

1.16

Khổng Tử nói: “Đừng lo người khác không biết mình; hãy lo mình không biết người khác.”

1. Kinh Thi, bài 55, ví sự trau dồi của người quân tử như việc gia công xương, ngà, ngọc và đá. ↩