Thiên II · Vi chính

2.1

Khổng Tử nói: “Lấy đức mà cai trị thì cũng như sao Bắc Thần: ở yên chỗ của mình mà các ngôi sao khác đều chầu về.”

2.2

Khổng Tử nói: “Kinh Thi có ba trăm bài, nhưng tóm lại trong một lời: ‘Tư tưởng không tà vạy.’”

2.3

Khổng Tử nói: “Dẫn dắt dân bằng chính lệnh, giữ dân trong khuôn phép bằng hình phạt, thì dân tránh được tội nhưng không biết hổ thẹn. Dẫn dắt dân bằng đức, giữ dân trong khuôn phép bằng lễ, thì dân biết hổ thẹn và tự sửa mình cho ngay.”

2.4

Khổng Tử nói: “Ta mười lăm tuổi dốc chí vào việc học; ba mươi tuổi đứng vững; bốn mươi tuổi không còn nghi hoặc; năm mươi tuổi biết mệnh trời; sáu mươi tuổi nghe gì cũng thuận tai; bảy mươi tuổi theo điều lòng muốn mà không vượt ra ngoài khuôn phép.”

2.5

Mạnh Ý Tử hỏi về đạo hiếu. Khổng Tử đáp: “Đừng làm trái.” Khi Phàn Trì đánh xe cho thầy, Khổng Tử bảo: “Mạnh Tôn hỏi ta về đạo hiếu, ta đáp: ‘Đừng làm trái.’” Phàn Trì hỏi: “Thầy nói thế là có ý gì?” Khổng Tử đáp: “Khi cha mẹ còn sống, thờ phụng theo lễ; khi cha mẹ mất, chôn cất theo lễ, cúng tế theo lễ.”

2.6

Mạnh Võ Bá hỏi về đạo hiếu. Khổng Tử đáp: “Để cha mẹ chỉ phải lo mỗi một điều là con mình đau ốm.”

2.7

Tử Du hỏi về đạo hiếu. Khổng Tử đáp: “Ngày nay người ta cho rằng hiếu là nuôi được cha mẹ. Nhưng đến chó ngựa cũng đều được nuôi. Nếu không kính, thì lấy gì mà phân biệt?”

2.8

Tử Hạ hỏi về đạo hiếu. Khổng Tử đáp: “Khó ở nét mặt. Có việc thì con em gánh vác, có rượu cơm thì mời cha anh ăn trước: như thế mà đã cho là hiếu sao?”

2.9

Khổng Tử nói: “Ta nói chuyện với Hồi suốt ngày, Hồi không hề cãi lại, như người ngu. Nhưng khi Hồi lui về, ta xét đời sống riêng của Hồi, thì thấy Hồi đủ sức phát huy điều ta nói. Hồi không ngu.”

2.10

Khổng Tử nói: “Xem việc người ấy làm, quan sát con đường người ấy theo, xét chỗ người ấy lấy làm yên vui. Người ta giấu mình sao được! Người ta giấu mình sao được!”

2.11

Khổng Tử nói: “Ôn lại điều cũ mà biết thêm điều mới, thì có thể làm thầy được.”

2.12

Khổng Tử nói: “Người quân tử không phải là một món đồ dùng.”

2.13

Tử Cống hỏi về người quân tử. Khổng Tử đáp: “Làm trước điều mình định nói, rồi sau mới nói theo việc đã làm.”

2.14

Khổng Tử nói: “Người quân tử hòa hợp với mọi người mà không bè phái; kẻ tiểu nhân bè phái mà không hòa hợp với mọi người.”

2.15

Khổng Tử nói: “Học mà không suy nghĩ thì mờ mịt; suy nghĩ mà không học thì nguy hiểm.”

2.16

Khổng Tử nói: “Chuyên tâm vào những học thuyết dị đoan, thật là có hại.”

2.17

Khổng Tử nói: “Do, ta dạy trò thế nào là biết nhé! Biết thì nói là biết, không biết thì nói là không biết: thế mới là biết.”

2.18

Tử Trương học để cầu bổng lộc. Khổng Tử nói: “Nghe nhiều, gác lại điều còn ngờ, thận trọng nói những điều còn lại, thì ít lỗi; thấy nhiều, gác lại điều còn nguy, thận trọng làm những điều còn lại, thì ít hối hận. Lời nói ít lỗi, việc làm ít hối hận, thì bổng lộc ở trong đó rồi.”

2.19

Ai Công hỏi: “Làm thế nào thì dân phục?” Khổng Tử đáp: “Đề cử người ngay thẳng, đặt trên kẻ cong queo, thì dân phục. Đề cử kẻ cong queo, đặt trên người ngay thẳng, thì dân không phục.”

2.20

Quý Khang Tử hỏi: “Muốn dân kính trọng, trung thành và gắng làm điều thiện, thì phải làm thế nào?” Khổng Tử đáp: “Đối đãi với dân một cách nghiêm trang, thì dân kính trọng. Hiếu thảo và nhân từ, thì dân trung thành. Đề cử người tốt, dạy dỗ người kém, thì dân gắng làm điều thiện.”

2.21

Có người hỏi Khổng Tử: “Sao ông không ra làm chính trị?” Khổng Tử đáp: “Kinh Thư có câu: ‘Hiếu thay! Chỉ cần hiếu thảo, và thân ái với anh em.’ Đem điều ấy ra áp dụng vào việc chính trị, thì cũng là làm chính trị rồi. Cứ phải ra làm quan mới là làm chính trị sao?”

2.22

Khổng Tử nói: “Người mà không có chữ tín, ta không biết làm sao mà sống được. Xe lớn không có đòn ngang, xe nhỏ không có chốt ách, thì làm sao mà đi được?”

2.23

Tử Trương hỏi: “Mười đời sau có thể biết trước được chăng?” Khổng Tử đáp: “Nhà Ân theo lễ nhà Hạ, những gì bớt đi thêm vào có thể biết được. Nhà Chu theo lễ nhà Ân, những gì bớt đi thêm vào có thể biết được. Nếu có triều đại nào nối tiếp nhà Chu, thì dù trăm đời sau cũng có thể biết được.”

2.24

Khổng Tử nói: “Không phải quỷ thần của nhà mình mà cúng tế, là xu nịnh. Thấy việc nghĩa mà không làm, là không có dũng khí.”