Thiên V · Công Dã Tràng
5.1–28
5.1
Khổng Tử nói về Công Dã Tràng: “Có thể gả vợ cho được. Tuy từng bị giam cầm, nhưng không phải do tội của anh ta.” Rồi đem con gái mình gả cho.
5.2
Khổng Tử nói về Nam Dung: “Nước có đạo thì không bị bỏ rơi; nước vô đạo thì tránh được hình phạt chém giết.” Rồi đem con gái của anh mình gả cho.
5.3
Khổng Tử nói về Tử Tiện: “Người này thật là quân tử! Nếu nước Lỗ không có người quân tử, thì người này lấy đâu ra được đức ấy?”
5.4
Tử Cống hỏi: “Tứ này thế nào ạ?” Khổng Tử đáp: “Trò là một món đồ dùng.” Hỏi: “Đồ dùng gì ạ?” Đáp: “Cái hô liễn.”1
5.5
Có người nói: “Ung có đức nhân nhưng không có tài ăn nói.” Khổng Tử nói: “Cần gì tài ăn nói? Đem miệng lưỡi lanh lợi mà đối đáp với người, thì thường bị người ghét. Ta không biết Ung có đức nhân hay không, nhưng cần gì tài ăn nói?”
5.6
Khổng Tử bảo Tất Điêu Khai ra làm quan. Khai đáp: “Con chưa tự tin được về việc ấy.” Khổng Tử vui lòng.
5.7
Khổng Tử nói: “Đạo không được thi hành, ta sẽ cưỡi bè vượt biển. Người theo ta, chắc là Do chăng?” Tử Lộ nghe vậy thì mừng. Khổng Tử nói: “Do thích dũng cảm hơn ta, nhưng không biết lấy gỗ ở đâu mà làm bè.”
5.8
Mạnh Võ Bá hỏi: “Tử Lộ có đức nhân không?” Khổng Tử đáp: “Ta không biết.” Hỏi lại lần nữa. Khổng Tử đáp: “Do, một nước có nghìn cỗ xe, có thể giao cho cai quản việc quân phú; còn có đức nhân hay không thì ta không biết.” “Còn Cầu thì sao?” Khổng Tử đáp: “Cầu, một ấp có nghìn nhà, một nhà đại phu có trăm cỗ xe, có thể cho làm quan tể; còn có đức nhân hay không thì ta không biết.” “Còn Xích thì sao?” Khổng Tử đáp: “Xích, thắt đai đứng ở triều đình, có thể cho tiếp chuyện với tân khách; còn có đức nhân hay không thì ta không biết.”
5.9
Khổng Tử hỏi Tử Cống: “Trò với Hồi, ai hơn?” Tử Cống đáp: “Tứ này đâu dám sánh với Hồi! Hồi nghe một biết mười, Tứ nghe một biết hai.” Khổng Tử nói: “Không bằng thật. Ta với trò đều không bằng Hồi.”
5.10
Tể Dư ngủ ngày. Khổng Tử nói: “Gỗ mục không thể chạm trổ, tường đất phân không thể trát vữa. Đối với Dư, ta còn trách làm gì!” Khổng Tử lại nói: “Trước kia ta đối với người, nghe lời nói thì tin việc làm; nay ta đối với người, nghe lời nói rồi còn xem việc làm. Chính Dư đã khiến ta đổi cách ấy.”
5.11
Khổng Tử nói: “Ta chưa thấy người nào cương cường.” Có người đáp: “Thân Trành.” Khổng Tử nói: “Trành nhiều dục vọng, sao cương cường được?”
5.12
Tử Cống nói: “Điều gì con không muốn người khác làm cho mình, thì con cũng không muốn làm cho người khác.” Khổng Tử nói: “Tứ à, điều đó trò chưa đạt tới đâu.”
5.13
Tử Cống nói: “Văn chương của thầy thì có thể được nghe; còn lời thầy nói về tính và đạo trời thì không thể được nghe.”
5.14
Tử Lộ nghe được điều gì mà chưa làm được, thì chỉ sợ lại nghe thêm điều khác.
5.15
Tử Cống hỏi: “Khổng Văn Tử vì sao được gọi là ‘Văn’?” Khổng Tử đáp: “Ông ấy sáng dạ mà ham học, không thẹn hỏi người dưới mình, vì thế mà được gọi là ‘Văn’.”
5.16
Khổng Tử nói về Tử Sản: “Ông ấy có bốn điều thuộc đạo của người quân tử: giữ mình thì khiêm cung, thờ người trên thì kính cẩn, nuôi dân thì ban ơn, sai khiến dân thì hợp lẽ nghĩa.”
5.17
Khổng Tử nói: “Yến Bình Trọng khéo giao du với người, quen lâu mà vẫn kính trọng.”
5.18
Khổng Tử nói: “Tạng Văn Trọng nuôi con rùa lớn trong nhà có đầu cột chạm hình núi, xà nhà vẽ hình rong.2 Như thế sao gọi là trí được?”
5.19
Tử Trương hỏi: “Lệnh doãn Tử Văn ba lần được làm lệnh doãn mà không lộ vẻ vui mừng; ba lần bị bãi chức mà không lộ vẻ oán giận. Chính sự của lệnh doãn cũ, ông đều đem báo cho lệnh doãn mới. Người như thế thì thế nào?” Khổng Tử đáp: “Là trung.” Hỏi: “Có phải là nhân không?” Đáp: “Chưa biết, sao gọi là nhân được?” “Thôi Tử giết vua Tề, Trần Văn Tử có mười cỗ xe ngựa, bỏ lại mà rời đi. Đến nước khác, ông nói: ‘Họ cũng như quan đại phu Thôi Tử nước ta!’ rồi bỏ đi. Đến một nước nữa, ông lại nói: ‘Họ cũng như quan đại phu Thôi Tử nước ta!’ rồi bỏ đi. Người như thế thì thế nào?” Khổng Tử đáp: “Là thanh bạch.” Hỏi: “Có phải là nhân không?” Đáp: “Chưa biết, sao gọi là nhân được?”
5.20
Quý Văn Tử suy nghĩ ba lần rồi mới làm. Khổng Tử nghe vậy, nói: “Hai lần là được rồi!”
5.21
Khổng Tử nói: “Ninh Võ Tử, khi nước có đạo thì tỏ ra trí; khi nước vô đạo thì tỏ ra ngu. Cái trí của ông ấy, người ta có thể theo kịp; cái ngu của ông ấy, người ta không theo kịp được.”
5.22
Khổng Tử ở nước Trần, nói: “Về thôi! Về thôi! Bọn học trò ở quê ta chí lớn mà sơ suất, văn vẻ đã thành chương, nhưng chưa biết cách cắt xén cho vừa.”
5.23
Khổng Tử nói: “Bá Di, Thúc Tề không nhớ đến điều ác cũ của người, vì thế ít bị oán hận.”
5.24
Khổng Tử nói: “Ai bảo Vi Sinh Cao là ngay thẳng? Có người xin giấm, ông ta sang xin nhà hàng xóm rồi đem cho như của mình.”
5.25
Khổng Tử nói: “Lời nói khéo léo, nét mặt chiều lòng, cung kính quá mức, Tả Khâu Minh lấy làm hổ thẹn, Khâu này cũng lấy làm hổ thẹn. Giấu lòng oán giận mà làm bạn với người, Tả Khâu Minh lấy làm hổ thẹn, Khâu này cũng lấy làm hổ thẹn.”
5.26
Nhan Uyên và Quý Lộ hầu bên thầy. Khổng Tử nói: “Sao các trò không nói chí hướng của mình?” Tử Lộ nói: “Con muốn xe ngựa, áo cừu của mình cùng dùng chung với bạn bè, hư hỏng cũng không tiếc.” Nhan Uyên nói: “Con muốn không khoe điều tốt của mình, không kể công lao của mình.” Tử Lộ nói: “Chúng con xin được nghe chí hướng của thầy.” Khổng Tử nói: “Người già thì làm cho được yên ổn, bạn bè thì làm cho tin cậy, người trẻ thì làm cho được thương yêu.”
5.27
Khổng Tử nói: “Thôi rồi! Ta chưa thấy ai thấy được lỗi của mình mà tự trách mình trong lòng.”
5.28
Khổng Tử nói: “Một ấp mười nhà, ắt có người trung tín như Khâu này, nhưng không ai hiếu học bằng Khâu này.”