Criton

Lời giới thiệu

Đã một tháng trôi qua kể từ khi Socrates bị kết án tử hình. Việc hành hình bị hoãn lại vì một con thuyền thiêng đang ở Delos, và không ai được phép bị xử tử cho đến khi thuyền trở về. Giờ đây người ta đã trông thấy con thuyền ngoài khơi mũi Sunium. Trước bình minh, Criton — người bạn lâu năm của Socrates, cùng một khu dân cư ở Athens, một người giàu có — lẻn vào ngục. Mọi thứ đã sẵn sàng: lính gác có thể mua chuộc, tiền đã được gom đủ, bạn bè ở Thessaly sẽ cho ông nương náu. Socrates chỉ cần đồng ý.

Criton khẩn cầu bằng mọi lý lẽ mà một người bạn hết lòng có thể nghĩ ra. Người ta sẽ nói gì về những người bạn để ông chết chỉ vì tiếc tiền? Ai sẽ nuôi dạy các con trai ông? Tự nộp mình cho kẻ thù trong khi có thể trốn thoát, chẳng phải là hèn nhát sao? Socrates đáp rằng vấn đề không phải là số đông sẽ nghĩ gì, mà là trốn đi có công chính hay không. Điều quan trọng nhất không phải là sống, mà là sống tốt đẹp — và sống tốt đẹp cũng chính là sống công chính. Từ đó rút ra nguyên tắc nằm ở trung tâm cuộc đối thoại: không bao giờ được làm điều bất công, kể cả để đáp trả một điều bất công mà mình phải chịu.

Rồi Socrates hình dung các Luật của Athens đứng trước mặt mình, hỏi ông định làm gì. Trong một trong những bài diễn từ nổi tiếng nhất của Platon, các Luật nhắc ông rằng chính họ đã cho ông sự sống, sự nuôi dưỡng và giáo dục; rằng bất cứ công dân nào không ưa họ đều được tự do ra đi với toàn bộ tài sản của mình; và rằng khi ở lại Athens suốt bảy mươi năm, hầu như chưa từng rời khỏi đó, ông đã bằng hành động cam kết tuân theo các bản án của thành bang. Một công dân có thể tìm cách thuyết phục thành bang của mình rằng nó sai; nhưng không được dùng vũ lực phá hủy luật pháp của nó. Bản án dành cho Socrates là bất công, nhưng sự bất công ấy đến từ con người, chứ không phải từ các Luật.

Criton là tác phẩm lớn đầu tiên bàn về nghĩa vụ chính trị, và chưa bao giờ thôi gây trăn trở. Đọc cùng với Lời biện hộ, nơi Socrates tuyên bố thà chết còn hơn tuân lệnh từ bỏ triết học, tác phẩm đặt ra một câu hỏi mà mỗi thời đại phải tự trả lời: khi nào lương tâm được phép chống lại luật pháp, và khi nào phải tuân phục? Ý tưởng cho rằng khi sống dưới luật pháp của một nhà nước, người công dân đã ngầm chấp thuận luật pháp ấy, hai nghìn năm sau lại xuất hiện trong các học thuyết khế ước xã hội. Và cuộc đối thoại để lại hình ảnh khó quên về một con người mà ngay trong giờ phút đối diện cái chết vẫn giữ vững lý trí một cách điềm tĩnh như ông đã giữ vững nó suốt cả cuộc đời.

Bản dịch này được dịch từ văn bản tiếng Hy Lạp trong ấn bản Oxford của John Burnet. Những con số bên lề (43a, 43b …) là số trang Stephanus được dùng trong mọi ấn bản và bản dịch tác phẩm của Platon, để có thể tìm và trích dẫn bất kỳ đoạn văn nào.