1 · Kế

Tôn Tử nói: Chiến tranh là việc lớn của quốc gia, là đất sống chết, là con đường còn mất, không thể không xem xét kỹ. Cho nên phải lấy năm việc mà đo lường, lấy các kế mà so sánh, để tìm ra tình thực: một là Đạo, hai là Thiên, ba là Địa, bốn là Tướng, năm là Pháp.

Đạo là làm cho dân cùng một lòng với người trên, có thể cùng chết, có thể cùng sống mà không sợ nguy hiểm. Thiên là tối sáng, lạnh nóng, thời tiết bốn mùa. Địa là cao thấp, xa gần, hiểm trở hay bằng phẳng, rộng hẹp, đất chết hay đất sống. Tướng là trí, tín, nhân, dũng, nghiêm. Pháp là cách biên chế, chế độ quan chức, việc quản lý quân nhu. Năm điều ấy, tướng nào cũng từng nghe; ai biết thì thắng, ai không biết thì không thắng. Cho nên lấy bảy kế mà so sánh để tìm ra tình thực: Vua bên nào có đạo? Tướng bên nào có tài? Thiên thời địa lợi bên nào được? Pháp lệnh bên nào được thi hành? Binh lực bên nào mạnh? Sĩ tốt bên nào được huấn luyện tốt? Thưởng phạt bên nào nghiêm minh? Ta lấy những điều ấy mà biết được thắng bại.

Tướng nào nghe kế của ta, dùng thì ắt thắng, hãy giữ lại; tướng nào không nghe kế của ta, dùng thì ắt bại, hãy cho đi. Kế đã có lợi mà được nghe theo, thì tạo thế để giúp ở bên ngoài. Thế là dựa vào chỗ có lợi mà ứng biến. Việc binh là đạo dối trá. Cho nên có thể đánh thì tỏ ra không thể đánh, muốn dùng binh thì tỏ ra không dùng, ở gần thì tỏ ra ở xa, ở xa thì tỏ ra ở gần. Địch tham lợi thì lấy lợi mà dụ, địch rối loạn thì thừa cơ mà đánh, địch vững chắc thì phải phòng bị, địch mạnh thì phải tránh, địch nóng giận thì khiêu khích, địch khiêm nhường thì làm cho kiêu căng, địch nhàn rỗi thì làm cho mệt mỏi, địch đoàn kết thì làm cho chia rẽ. Đánh vào chỗ địch không phòng bị, xuất kích vào lúc địch không ngờ. Đó là cái thắng của nhà binh, không thể nói trước được.

Chưa đánh mà tính toán ở miếu đường đã thắng, là vì được nhiều điều lợi; chưa đánh mà tính toán ở miếu đường đã không thắng, là vì được ít điều lợi.¹ Tính nhiều thì thắng, tính ít thì không thắng, huống hồ là không tính gì cả! Ta lấy đó mà xem, thì thắng bại đã rõ rồi.

Trước khi xuất quân, vua và các tướng bàn tính thắng bại ở tông miếu. ↩